به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»،باغهای پسته دامغان فقط بخشی از ظرفیت کشاورزی این منطقه نیستند؛ بلکه حاصل سالها سرمایهگذاری، تلاش باغداران و تکیه بر منابع آبی هستند که تأمین پایدار آنها برای ادامه تولید اهمیت حیاتی دارد. با این حال، کاهش ذخایر آب زیرزمینی و فشار برداشت بر آبخوان دشت دامغان، آینده این سرمایه اقتصادی را با نگرانیهایی جدی روبهرو کرده است.
در شرایطی که بخش قابل توجهی از فعالیت کشاورزی منطقه به منابع آب زیرزمینی وابسته است، ادامه برداشت بیش از ظرفیت طبیعی آبخوان میتواند هزینه تولید را افزایش دهد و بهتدریج بر میزان و کیفیت محصول اثر بگذارد. کارشناسان معتقدند این مسئله تنها با استفاده از روشهای نوین آبیاری حل نمیشود و به مدیریت همزمان منابع آب، اصلاح الگوی کشت و حمایت از کشاورزان نیاز دارد.
برداشت از آبخوان بیش از ظرفیت تغذیه طبیعی است
عرفان عقیلی، کارشناس منابع آب زیرزمینی و آبخوانها، در گفتوگو با مرآت با اشاره به وضعیت نگرانکننده آبخوان دشت دامغان اظهار کرد: این منطقه در اقلیم خشک و نیمهخشک قرار دارد و بخش قابل توجهی از فعالیتهای کشاورزی آن به منابع آب زیرزمینی وابسته است؛ در حالی که میزان برداشت از آبخوان از ظرفیت تغذیه طبیعی آن فراتر رفته و ذخایر قابل دسترس آب را کاهش داده است.
وی با تأکید بر اینکه افت سطح آب زیرزمینی را نباید صرفاً نوسانی فصلی یا نتیجه یک دوره خشکسالی دانست، افزود: نگرانی اصلی، تداوم روند کاهش منابع آب زیرزمینی است؛ روندی که در صورت ادامه میتواند دسترسی کشاورزان به آب را دشوارتر کند و آنها را به حفر چاههای عمیقتر و استفاده از تجهیزات پمپاژ قویتر وادار سازد. این شرایط، هزینه تأمین آب را افزایش میدهد و در بلندمدت خسارتهایی به دنبال دارد که جبران آنها آسان نیست.
این کارشناس منابع آب زیرزمینی درباره پیامدهای این وضعیت برای باغهای پسته دامغان گفت: افت آب زیرزمینی میتواند هزینه پمپاژ را افزایش دهد و در کنار آن، احتمال افت کیفیت آب و افزایش شوری نیز وجود دارد. شوری آب آبیاری میتواند به درختان آسیب بزند، رشد و عملکرد آنها را کاهش دهد و در شرایط شدید، حتی به خشکشدن باغ منجر شود.
عقیلی ادامه داد: باغ پسته یک سرمایهگذاری چندساله است و باغدار برای احداث و نگهداری آن هزینههای زیادی از جمله تأمین تجهیزات، برق، پمپاژ، نهادهها و نگهداری چاه را پرداخت میکند. افزایش هزینهها در کنار کاهش تولید یا افت کیفیت محصول، حاشیه سود کشاورز را محدود میکند و ممکن است به رهاشدن باغها، بدهی کشاورزان و تضعیف اقتصاد روستایی بینجامد.
وی اصلاح الگوی کشت را یکی از ضرورتهای مدیریت منابع آب دانست و گفت: در برخی بخشهای کشاورزی دامغان باید الگوی کشت با ظرفیت واقعی منابع آب منطقه متناسب شود. حرکت به سمت محصولات سازگار با اقلیم خشک، افزایش بهرهوری اقتصادی به ازای هر مترمکعب آب و کاهش کشت محصولات آببر میتواند در این مسیر مؤثر باشد.
این کارشناس تأکید کرد: اصلاح الگوی کشت نباید به معنای حذف ناگهانی محصولات یا تحمیل فشار مضاعف بر کشاورزان باشد؛ بلکه باید تدریجی، کارشناسیشده و همراه با حمایت مالی و فنی انجام شود. همچنین اگر سطح زیرکشت افزایش یابد یا آب صرفهجوییشده برای توسعه فعالیتهای جدید مصرف شود، تغییر الگوی کشت و استفاده از روشهای نوین آبیاری بهتنهایی مشکل را حل نخواهد کرد.
عقیلی با اشاره به نقش آبیاری نوین در کاهش تلفات آب توضیح داد: استفاده از روشهای جدید آبیاری، تنظیم زمان آبیاری متناسب با نیاز گیاه، بهرهگیری از حسگرهای رطوبت خاک و کاهش تلفات انتقال آب میتواند به بهبود بهرهوری کمک کند؛ اما معیار موفقیت این اقدامات، کاهش واقعی برداشت از منابع زیرزمینی است، نه صرفاً افزایش سطح اراضی مجهز به آبیاری نوین.
وی افزود: برای جلوگیری از تشدید بحران، باید برداشت از آبخوان کاهش یابد، چاههای غیرمجاز کنترل شوند، توسعه بیرویه سطح زیرکشت متوقف شود و برنامههایی برای تقویت تغذیه طبیعی آبخوان اجرا شود. احیای منابع آب زیرزمینی فرایندی زمانبر است و حتی با اجرای اقدامات مدیریتی، بازگشت آبخوان به شرایط گذشته بهسرعت امکانپذیر نخواهد بود.
عقیلی درباره چشمانداز آینده نیز هشدار داد: اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، کاهش دسترسی به آب، افزایش هزینه تولید، افت کیفیت منابع آبی و کاهش عملکرد محصولات کشاورزی دور از انتظار نیست. در چنین شرایطی ممکن است بخشی از فعالیتهای کشاورزی دیگر صرفه اقتصادی نداشته باشد و علاوه بر تضعیف باغها، خطر فرونشست زمین و آسیب به اراضی کشاورزی و زیرساختها نیز افزایش یابد.
وی مهمترین اقدام را تعیین و اجرای سقف واقعی و الزامآور برداشت از منابع آب زیرزمینی متناسب با ظرفیت تجدیدپذیر آنها دانست و گفت: در کنار مدیریت برداشت، اصلاح الگوی کشت باید با حمایت دولت از کشاورزان، از طریق تسهیلات، بیمه، آموزش و فراهمکردن فرصتهای اقتصادی جایگزین همراه باشد. نباید تمام بار مدیریت بحران بر دوش کشاورزان گذاشته شود.
بحران آب پیش از خشکشدن باغ، باردهی را کاهش میدهد
رضا زمانی، کارشناس امور باغبانی، نیز در گفتوگو با مرآت با اشاره به تأثیر مستقیم افت منابع آب زیرزمینی بر پایداری تولید پسته اظهار کرد: کاهش سطح آب زیرزمینی، باغداران را به استفاده از چاههای عمیقتر و پمپهای قویتر سوق میدهد و در نتیجه هزینه تأمین آب افزایش پیدا میکند. از سوی دیگر، محدودیت دسترسی به آب در مراحل حساس رشد رویشی، تشکیل میوه و پرشدن مغز پسته میتواند به عملکرد درخت آسیب بزند.
وی افزود: تنش آبی موجب کاهش رشد رویشی، تضعیف تشکیل جوانههای بارده و کاهش وزن مغز و کیفیت محصول میشود. در صورت تداوم این شرایط، ذخایر غذایی درخت نیز تحت تأثیر قرار میگیرد و ممکن است باردهی سالهای آینده کاهش یابد.
این کارشناس باغداری با اشاره به تأثیر شوری آب و خاک بر درختان پسته بیان کرد: پسته در مقایسه با بسیاری از درختان میوه تحمل بیشتری نسبت به شوری دارد، اما این مقاومت به معنای مصونیت کامل آن نیست. تجمع نمک در خاک، جذب آب از سوی ریشه را دشوار میکند و میتواند باعث سوختگی حاشیه برگها، کاهش رشد شاخهها، کوچکشدن برگها و ضعف عمومی درخت شود.
زمانی ادامه داد: در صورت تداوم شوری و تشدید تنش، ریشهها آسیب میبینند، باردهی کاهش پیدا میکند و در شرایط شدید ممکن است درخت بهتدریج خشک شود. افزایش حجم آبیاری بدون توجه به کیفیت آب نیز لزوماً راهحل مناسبی نیست و حتی میتواند به تجمع بیشتر نمک در خاک منجر شود.
وی درباره وضعیت باغهای پسته دامغان گفت: محدودیت منابع آب، افت احتمالی آبخوان و افزایش هزینه تأمین آب، خطر کاهش عملکرد باغها را جدی کرده است؛ البته میزان آسیب در همه باغها یکسان نیست و به عواملی مانند عمق ریشه، بافت خاک، کیفیت آب، شیوه آبیاری، رقم درخت، سن باغ و میزان شوری خاک بستگی دارد.
این کارشناس باغداری تأکید کرد: نخستین نشانههای تنش ممکن است در کاهش میزان و کیفیت محصول دیده شود و در صورت تداوم، ضعف درخت و خشکیدگی شاخهها نیز بروز کند. گاهی بحران پیش از آنکه به شکل خشکشدن ظاهری درختان دیده شود، در اقتصاد باغ خود را نشان میدهد؛ یعنی باغ همچنان سرسبز است، اما میزان تولید و سودآوری آن بهتدریج کاهش پیدا میکند.
زمانی درباره راهکارهای کاهش آسیب به باغهای پسته گفت: زمانبندی آبیاری باید بر اساس نیاز واقعی درخت، شرایط آبوهوایی، بافت خاک و میزان رطوبت آن تنظیم شود و نمیتوان برای همه باغها برنامهای ثابت در نظر گرفت. همچنین پایش شوری آب و خاک، مدیریت صحیح کوددهی، جلوگیری از مصرف بیرویه کودهای شیمیایی و حفظ رطوبت خاک میتواند در کاهش تنش مؤثر باشد.
وی افزود: نوسازی و بهینهسازی سامانههای آبیاری، آموزش باغداران و مشارکت آنها در مدیریت منابع آب اهمیت دارد؛ اما توسعه باغ در مناطقی که منابع آبی ظرفیت پشتیبانی از آن را ندارند، باید متوقف شود. آبیاری کارآمد زمانی نتیجهبخش خواهد بود که در کنار آن، برداشت از منابع زیرزمینی نیز مدیریت شود.
نجات آبخوان، شرط تداوم کشاورزی
اظهارات دو کارشناس نشان میدهد مسئله آب در دشت دامغان را باید همزمان از دو زاویه منابع طبیعی و اقتصاد کشاورزی بررسی کرد. از یک سو، برداشت بیش از ظرفیت تغذیه طبیعی آبخوان، ذخایر زیرزمینی را تحت فشار قرار میدهد و از سوی دیگر، پیامدهای این روند با افزایش هزینه تأمین آب، افت عملکرد باغها و کاهش سودآوری به زندگی کشاورزان منتقل میشود.
نکته مهم این است که بحران آب الزاماً از خشکشدن ناگهانی باغها آغاز نمیشود. ممکن است درختان همچنان سرسبز باشند، اما هزینههای تولید افزایش یابد و محصول از نظر کمیت یا کیفیت کاهش پیدا کند. در چنین شرایطی، باغدار پیش از مشاهده نشانههای آشکار نابودی درختان، با کاهش درآمد و دشوارترشدن ادامه فعالیت اقتصادی روبهرو میشود.
از سوی دیگر، توسعه روشهای نوین آبیاری اگر با کنترل برداشت و جلوگیری از گسترش سطح زیرکشت همراه نباشد، تضمینی برای حفظ آبخوان نخواهد بود. صرفهجویی در مصرف آب در مزرعه زمانی به نفع منابع زیرزمینی تمام میشود که به کاهش واقعی برداشت منجر شود، نه اینکه آب ذخیرهشده دوباره صرف توسعه فعالیتهای کشاورزی شود.
در این میان، اصلاح الگوی کشت نیز نیازمند برنامهای واقعبینانه است. نمیتوان بدون درنظرگرفتن سرمایهگذاری چندساله باغداران و شرایط اقتصادی آنها، انتظار تغییر سریع شیوه تولید را داشت. حمایت مالی و فنی، آموزش، بیمه و فراهمکردن گزینههای اقتصادی جایگزین باید بخشی از برنامه مدیریت منابع آب باشد تا هزینه اصلاح الگوی کشت تنها بر دوش کشاورزان قرار نگیرد.
باغهای پسته دامغان برای ادامه تولید به منابع آبی پایدار نیاز دارند؛ اما وقتی برداشت از منابع زیرزمینی از ظرفیت تغذیه آبخوان فراتر میرود، افزایش عمق چاهها و استفاده از روشهای نوین آبیاری نیز بهتنهایی نمیتواند آینده این باغها را تضمین کند.
کاهش واقعی برداشت، جلوگیری از توسعه بیرویه سطح زیرکشت، پایش کیفیت آب و خاک و حمایت از باغداران برای اصلاح شیوه تولید، اقداماتی هستند که باید بهصورت همزمان دنبال شوند. مسئله امروز فقط تأمین آب موردنیاز باغها نیست؛ جلوگیری از رسیدن روزی است که تولید پسته در دامغان، با وجود سرمایه و زحمتی که برای آن صرف شده، دیگر صرفه اقتصادی نداشته باشد.
انتهای خبر/
















