به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»،حفاظت از جنگل‌ها، مراتع و عرصه‌های طبیعی در استانی مانند سمنان که با محدودیت منابع آبی، خشکسالی و تنوع اقلیمی روبه‌روست، نیازمند برنامه‌ریزی مستمر و استفاده از ظرفیت‌های مختلف است. در این میان، مشارکت جوامع محلی و بهره‌بردارانی که ارتباط مستقیمی با این عرصه‌ها دارند، می‌تواند نقش مهمی در اجرای برنامه‌های حفاظتی و احیایی داشته باشد.
اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان نیز بر توسعه تعاونی‌های منابع طبیعی و استفاده از ظرفیت تشکل‌های مردمی تأکید دارد؛ رویکردی که در صورت همراهی با آموزش، حمایت و واگذاری مسئولیت، می‌تواند زمینه حضور مؤثرتر مردم در حفاظت از طبیعت را فراهم کند.
مشارکت مردم؛ ضرورتی برای حفاظت پایدار
افشین مشیری، سرپرست اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان، با تأکید بر ضرورت تقویت مشارکت مردم و تشکل‌های محلی در حفاظت و احیای منابع طبیعی اظهار کرد: حفاظت پایدار از جنگل‌ها، مراتع و عرصه‌های طبیعی بدون حضور و همراهی جوامع محلی، بهره‌برداران و تشکل‌های مردمی امکان‌پذیر نیست.
وی توسعه تعاونی‌های منابع طبیعی، استفاده از ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد و مشارکت بهره‌برداران در اجرای طرح‌های آبخیزداری و برنامه‌های حفاظتی را از اولویت‌های مهم این اداره‌کل برشمرد.
مشیری همچنین از اجرای بند «ب» ماده ۲۹ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور در راستای ساماندهی تعاونی‌های منابع طبیعی خبر داد و اظهار کرد: این اقدام زمینه افزایش تعداد بهره‌برداران و تقویت اثربخشی فعالیت‌های حفاظتی را فراهم می‌کند.
سرپرست اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان با اشاره به سیاست برون‌سپاری فعالیت‌ها به تشکل‌های مردمی، توسعه شرکت‌های تعاونی را بستری مؤثر برای حفظ و احیای عرصه‌های طبیعی و تحقق مدیریت پایدار منابع طبیعی دانست.
مردم؛ ظرفیت مهم حفاظت از جنگل‌ها و مراتع
مهدی قدم، کارشناس مدیریت منابع طبیعی، با اشاره به اهمیت حضور جوامع محلی در حفاظت از جنگل‌ها و مراتع اظهار کرد: حفاظت از این عرصه‌ها بدون مشارکت مردم محلی عملاً با محدودیت‌های جدی روبه‌رو می‌شود؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از این مناطق در مجاورت روستاها و محل سکونت جوامع محلی قرار دارند و مردم بیش از هر دستگاه اجرایی با شرایط، ظرفیت‌ها و آسیب‌های این مناطق آشنا هستند.
وی افزود: در استان سمنان که با تنوع اقلیمی، پوشش گیاهی شکننده و محدودیت منابع آبی مواجه است، مشارکت مردم می‌تواند به شناسایی زودهنگام تخریب مراتع، جلوگیری از آتش‌سوزی، کنترل چرای غیرمجاز و حفاظت از پوشش گیاهی کمک کند. از طرف دیگر، زمانی که مردم خود را در حفظ منابع طبیعی سهیم بدانند، حفاظت از طبیعت از یک وظیفه اداری به یک مسئولیت اجتماعی تبدیل می‌شود.
این کارشناس مدیریت منابع طبیعی ادامه داد: مردم نباید صرفاً در زمان اجرای پروژه‌ها به‌عنوان نیروی کار حضور داشته باشند، بلکه باید در تصمیم‌گیری، اجرا و نظارت نیز نقش واقعی داشته باشند.
تعاونی‌ها؛ حلقه ارتباطی مردم و دستگاه‌های اجرایی
قدم با اشاره به ظرفیت تعاونی‌های منابع طبیعی و تشکل‌های مردمی گفت: این تعاونی‌ها می‌توانند حلقه ارتباطی میان دستگاه‌های اجرایی و بهره‌برداران محلی باشند. این تشکل‌ها با شناختی که از ظرفیت‌های منطقه دارند، می‌توانند در اجرای طرح‌های مرتع‌داری، نهال‌کاری، بذرکاری، مدیریت چرا و پروژه‌های آبخیزداری نقش مؤثری ایفا کنند.
وی افزود: در مناطق مستعد فرسایش استان سمنان، اجرای عملیات آبخیزداری مانند احداث سازه‌های کنترل روان‌آب، ایجاد بندهای کوچک، پخش سیلاب و احیای پوشش گیاهی زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که مردم منطقه در انتخاب محل، اجرای عملیات و نگهداری از سازه‌ها مشارکت داشته باشند.
این کارشناس مدیریت منابع طبیعی تصریح کرد: تعاونی‌ها می‌توانند با سازمان‌دهی بهره‌برداران، از فعالیت‌های پراکنده و جزیره‌ای جلوگیری کنند و زمینه مدیریت یکپارچه عرصه‌های طبیعی را فراهم آورند.
قدم با تأکید بر ضرورت توانمندسازی این تشکل‌ها خاطرنشان کرد: مشارکت زمانی نتیجه‌بخش است که تعاونی‌ها از اختیار اجرایی، آموزش تخصصی، منابع مالی و نظارت کارشناسی برخوردار باشند و نقش آن‌ها صرفاً به امضای قراردادهای اجرایی محدود نشود.
مدیریت مراتع در شرایط خشکسالی اهمیت بیشتری دارد
وی با اشاره به شرایط اقلیمی استان سمنان اظهار کرد: به دلیل بارندگی محدود، تبخیر بالا و خشکسالی‌های متوالی، مراتع از حساسیت اکولوژیکی بالایی برخوردارند و کوچک‌ترین فشار بیش از ظرفیت بر این عرصه‌ها می‌تواند به کاهش پوشش گیاهی، فرسایش خاک و در نهایت گسترش بیابان‌زایی منجر شود.
این کارشناس مدیریت منابع طبیعی با بیان اینکه مدیریت مراتع بدون همراهی دامداران و بهره‌برداران امکان‌پذیر نیست، افزود: تصمیم‌های آن‌ها درباره زمان ورود دام، مدت چرای دام و تعداد دام‌ها بر وضعیت مرتع تأثیر می‌گذارد.
قدم ادامه داد: مشارکت مردم در تنظیم برنامه‌های چرای دام، رعایت ظرفیت مجاز مرتع، مدیریت دوره‌های استراحت و حفاظت از پوشش گیاهی، به‌ویژه در سال‌های کم‌بارش، اهمیت دوچندان دارد.
وی تأکید کرد: در شرایط خشکسالی، مدیریت مراتع صرفاً به معنای جلوگیری از ورود دام نیست؛ بلکه دستگاه‌های مسئول نیز باید با در نظر گرفتن شرایط معیشتی دامداران، راهکارهایی برای کاهش فشار بر مرتع و تأمین نیازهای اقتصادی بهره‌برداران پیش‌بینی کنند.
حفاظت از طبیعت باید با معیشت مردم همراه شود
قدم ایجاد تعادل میان حفاظت از اکوسیستم‌ها و نیازهای اقتصادی جوامع محلی را یکی از موضوعات اساسی مدیریت منابع طبیعی دانست و گفت: نمی‌توان از دامدار یا بهره‌برداری که معیشتش به مرتع وابسته است، انتظار داشت بدون ارائه راهکار جایگزین، از فعالیت اقتصادی خود صرف‌نظر کند.
وی افزود: برای رسیدن به این تعادل، باید به سمت تنوع‌بخشی به درآمد جوامع محلی حرکت کنیم. توسعه مشاغل مکمل مانند زنبورداری، گیاهان دارویی با رعایت ظرفیت رویشگاه‌ها، گردشگری طبیعی مسئولانه و فرآوری محصولات بومی می‌تواند وابستگی مستقیم خانوارها به چرای دام را کاهش دهد.
این کارشناس مدیریت منابع طبیعی، اجرای طرح‌های مدیریت چرا، اصلاح الگوی بهره‌برداری و حمایت اقتصادی از بهره‌بردارانی را که اصول حفاظتی را رعایت می‌کنند، ضروری دانست و گفت: حفاظت از منابع طبیعی زمانی پایدار می‌شود که مردم احساس کنند حفظ مرتع و جنگل نه‌تنها مانعی برای معیشت آن‌ها نیست، بلکه در بلندمدت به امنیت اقتصادی و کیفیت زندگی خودشان کمک می‌کند.
آموزش و حمایت؛ پیش‌نیاز مشارکت مؤثر مردم
وی با تأکید بر ضرورت ایجاد نظام مشارکتی مستمر اظهار کرد: نخستین گام، آموزش جوامع محلی درباره اهمیت پوشش گیاهی، پیامدهای تخریب خاک، مدیریت منابع آب، اصول بهره‌برداری پایدار و روش‌های احیای مراتع است.
قدم حمایت از تشکل‌های مردمی و تعاونی‌ها از طریق تأمین اعتبارات، تجهیزات، تسهیلات و ایجاد دسترسی به بازار برای محصولات تولیدی آن‌ها را از دیگر اقدامات ضروری برشمرد و افزود: تشکلی که از نظر مالی و اجرایی توانمند نباشد، نمی‌تواند مسئولیت بلندمدت حفاظت از یک عرصه طبیعی را بر عهده بگیرد.
وی واگذاری تدریجی مسئولیت واقعی به تشکل‌های محلی را گام دیگری در این مسیر دانست و گفت: این واگذاری باید همراه با آموزش، نظارت فنی، شفافیت در قراردادها و مشخص بودن حقوق و تعهدات طرفین باشد.
این کارشناس مدیریت منابع طبیعی همچنین ارزیابی عملکرد تشکل‌ها بر اساس شاخص‌هایی مانند افزایش پوشش گیاهی، کاهش فرسایش خاک، بهبود وضعیت مرتع، کاهش تخلفات و حفظ سازه‌های آبخیزداری را ضروری دانست.
مشارکت مردمی؛ پیوند حفاظت از طبیعت و توسعه محلی
تأکید اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان بر توسعه تعاونی‌ها و تشکل‌های مردمی، فرصتی برای استفاده از ظرفیت اجتماعی و تجربه جوامعی است که به‌طور مستقیم با جنگل‌ها و مراتع ارتباط دارند. با این حال، اثربخشی این رویکرد به میزان واقعی بودن نقش مردم در تصمیم‌گیری، اجرا و نظارت وابسته است.
دیدگاه کارشناسی نیز نشان می‌دهد که مشارکت پایدار تنها با دعوت مردم به اجرای پروژه‌ها شکل نمی‌گیرد؛ آموزش، حمایت مالی، دسترسی به بازار، اختیارات مشخص و توجه به معیشت بهره‌برداران باید در کنار آن قرار گیرد.
از سوی دیگر، شرایط اقلیمی استان و فشار ناشی از خشکسالی، ضرورت مدیریت مشارکتی مراتع و منابع آب را دوچندان کرده است. همراهی دامداران و تشکل‌های محلی می‌تواند به اجرای بهتر برنامه‌های مدیریت چرا، احیای پوشش گیاهی و نگهداری از طرح‌های آبخیزداری کمک کند.
در نهایت، حفاظت از منابع طبیعی زمانی به برنامه‌ای ماندگار تبدیل می‌شود که مردم خود را نه صرفاً مجری طرح‌های دولتی، بلکه شریک تصمیم‌گیری و بهره‌مند از نتایج حفاظت بدانند. پیوند میان منافع جوامع محلی و پایداری اکوسیستم‌ها می‌تواند مسیر حفاظت و احیای عرصه‌های طبیعی استان سمنان را تقویت کند.
انتهای خبر/
