به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»، کتابخوانی در سمنان فقط به علاقه افراد به مطالعه محدود نمیشود؛ دسترسی به کتاب، توان اقتصادی خانوادهها، زیرساختهای فرهنگی و حتی شیوه زندگی و مصرف رسانهای مردم در شکلگیری این عادت نقش دارند. در سالهای اخیر، افزایش هزینههای زندگی و قیمت کتاب از یکسو و گسترش شبکههای اجتماعی و محتوای کوتاه از سوی دیگر، شرایط مطالعه را تغییر داده است؛ بهگونهای که بخشی از مخاطبان برای حفظ ارتباط خود با کتاب، ناچار به تغییر شیوه تهیه و مطالعه آن شدهاند.
در این میان، سمنان موقعیت ویژهای دارد. شهری که در سال ۱۴۰۲ عنوان هشتمین پایتخت کتاب ایران را به دست آورد و در سالهای اخیر نیز از توسعه زیرساختهای کتابخانهای و اجرای برنامههای ترویج مطالعه برخوردار بوده است. با این حال، پرسش مهم این است که این عنوان و ظرفیتهای ایجادشده تا چه اندازه توانستهاند کتاب را به بخشی پایدار از زندگی روزمره شهروندان تبدیل کنند؟
کتابخوانی در آینه آمار؛ علاقهای که به عادت پایدار تبدیل نشده است
بر اساس نظرسنجی «فرهنگ کتابخوانی در ایران» که در هفته سوم آبان ۱۴۰۴ از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و با مشارکت یکهزار و ۲۳۴ شهروند بالای ۱۸ سال به روش تلفنی انجام شده است، ۴۱.۱ درصد پاسخگویان اعلام کردهاند کتاب میخوانند و ۵۸.۹ درصد گفتهاند اهل مطالعه کتاب نیستند.
در همین نظرسنجی، میانگین مطالعه کتابهای غیردرسی در میان افرادی که کتاب میخوانند، ۲۶.۶ دقیقه در روز بوده است؛ اما با احتساب افرادی که کتاب نمیخوانند، این میزان به ۱۰.۹ دقیقه در روز میرسد. همچنین ۴۹.۷ درصد پاسخگویان کمبود وقت را از موانع مطالعه عنوان کردهاند.
این آمار نشان میدهد مسئله کتابخوانی را نمیتوان صرفاً به علاقه یا بیعلاقگی مردم نسبت داد. شرایط زندگی، اولویتهای اقتصادی و تغییر الگوی مصرف رسانهای نیز در میزان مطالعه نقش دارند. از سوی دیگر، این نظرسنجی درباره مطالعه کتابهای غیردرسی است و نباید آن را معادل تمام فعالیتهای خواندن و کسب اطلاعات در جامعه دانست.
سمنان؛ پایتخت کتاب ایران با ظرفیت کتابخانهای قابلتوجه
سمنان در سال ۱۴۰۲ پس از رقابت با شهرهای نامزد، بهعنوان هشتمین پایتخت کتاب ایران انتخاب شد. این انتخاب بر اساس طرحهای خلاقانه، مشارکت دستگاههای مختلف و ظرفیتهای مردمی در حوزه ترویج کتابخوانی صورت گرفت. کتابخانه اینترنتی و پستی، لیگ کتابخوانی و طرح نذر کتاب از جمله برنامههایی بود که در مسیر کسب این عنوان در استان اجرا شد.
این عنوان برای سمنان تنها یک افتخار نمادین نبود؛ بلکه فرصتی برای معرفی ظرفیتهای فرهنگی شهر و گسترش برنامههای مرتبط با کتابخوانی به شمار میرفت. با این حال، ارزش چنین عنوانی زمانی بیشتر نمایان میشود که آثار آن در رفتار مطالعاتی مردم، میزان مراجعه به کتابخانهها و رونق بازار کتاب قابل مشاهده باشد.
بر اساس آمار اعلامشده از سوی ادارهکل کتابخانههای عمومی استان، بیش از ۸۰ کتابخانه عمومی در سمنان فعالیت دارند و شمار اعضای ثبتشده و احرازشده آنها به ۳۶ هزار و ۶۹۹ نفر رسیده است. همچنین یکمیلیون و ۲۲۹ هزار و ۴۶۰ نسخه کتاب و منبع مطالعاتی در این کتابخانهها نگهداری میشود.
سرانه فضای کتابخانهای استان نیز به ازای هر ۲۵ هزار نفر جمعیت، ۲.۹۳ مترمربع اعلام شده است؛ در حالی که این شاخص در سطح کشور حدود ۱.۱ مترمربع است. این ارقام از برخورداری استان از ظرفیت قابلتوجه کتابخانهای حکایت دارد؛ ظرفیتی که میتواند زمینه دسترسی بیشتر شهروندان به منابع مطالعاتی را فراهم کند.
در کنار این آمار، توسعه خدمات کتابخانهای نیز دنبال شده است. بازطراحی بخشی از فضاهای کتابخانهای، راهاندازی تالارهای پژوهشگران، سخنرانی و علم و خلاقیت، ایجاد سالن مطالعه ویژه بانوان در کتابخانه مرکزی استان و راهاندازی مرکز نویسندگان نوجوان از جمله اقداماتی است که با هدف جذب مخاطبان و متنوعسازی خدمات انجام شده است.
با وجود این ظرفیتها، تعداد کتابخانهها و حجم منابع موجود بهتنهایی معیار کافی برای سنجش وضعیت مطالعه نیست. میزان استفاده مستمر از کتابخانهها، تعداد اعضای فعال، آمار امانت کتاب و تناسب منابع با نیاز گروههای مختلف سنی و اجتماعی، شاخصهایی هستند که میتوانند تصویر دقیقتری از وضعیت کتابخوانی در استان ارائه دهند.
زیرساخت بهتنهایی کافی نیست
احسان خرسندی، کارشناس کتابخوانی، در گفتوگو با خبرنگار مرآت، وضعیت مطالعه در جامعه را «نیمهفعال و شکننده» توصیف میکند و معتقد است بخشی از جامعه همچنان به مطالعه علاقه دارد، اما این علاقه در همه گروهها به یک عادت مستمر تبدیل نشده است.
به گفته خرسندی، نمیتوان صرفاً با تکیه بر تعداد کتابخانهها و منابع موجود درباره وضعیت فرهنگ مطالعه قضاوت کرد؛ زیرا دسترسی واقعی مردم به کتاب، بهروز بودن منابع، فاصله جغرافیایی کتابخانهها، ساعات فعالیت و تناسب خدمات با نیاز مخاطبان نیز اهمیت دارد.
او با اشاره به تأثیر شبکههای اجتماعی و محتوای کوتاه بر شیوه مصرف اطلاعات توضیح میدهد که دسترسی سریع به مطالب متنوع، لزوماً به معنای افزایش مطالعه عمیق نیست. مواجهه مداوم با محتوای کوتاه میتواند تمرکز مخاطب را پراکنده کند و فرصت دنبالکردن یک موضوع در قالب کتاب را کاهش دهد.
خرسندی دانشآموزان، دانشجویان و بازنشستگان را از گروههای فعالتر در حوزه مطالعه میداند و معتقد است برای گسترش کتابخوانی باید از ظرفیت خانواده و محله بیشتر استفاده کرد. به باور این کارشناس، شکلگیری باشگاههای کتابخوانی محلهای، برنامههای بلندخوانی، معرفی کتاب و فراهمکردن دسترسی به کتابهای صوتی و نسخههای دیجیتال میتواند گروههای بیشتری را به مطالعه نزدیک کند.
او همچنین بر ضرورت تبدیل کتابخانهها از مراکز صرفاً نگهداری کتاب به فضاهای فعال فرهنگی تأکید دارد. بهروزرسانی منابع، توجه به گروههای سنی مختلف و اجرای برنامههای مشارکتی میتواند به افزایش مراجعه و استفاده مؤثرتر از ظرفیت کتابخانهها کمک کند.
بازار کتاب؛ مراجعه بیشتر، خرید کمتر
در سوی دیگر ماجرا، وضعیت بازار کتاب تصویر ملموستری از تأثیر شرایط اقتصادی بر رفتار مخاطبان ارائه میدهد. کتابفروشان با مشتریانی روبهرو هستند که همچنان برای دیدن و انتخاب کتاب به فروشگاه مراجعه میکنند، اما افزایش قیمتها تصمیم نهایی آنها برای خرید را دشوارتر کرده است.
مرتضی بهمنی، کتابفروش، در گفتوگو با خبرنگار مرآت میگوید مراجعه مردم به کتابفروشیها بیشتر شده، اما این افزایش مراجعه الزاماً به خرید بیشتر منجر نمیشود. به گفته او، برخی مشتریان کتابها را ورق میزنند، قیمت را بررسی میکنند و در نهایت بدون خرید فروشگاه را ترک میکنند.
او معتقد است ممکن است فروش ریالی کتابفروشیها در مقایسه با گذشته افزایش یافته باشد، اما این موضوع لزوماً به معنای افزایش تعداد کتابهای فروختهشده نیست. از نگاه او، رشد قیمتها قدرت خرید مخاطبان را کاهش داده و کتاب را به یکی از آخرین اولویتهای سبد هزینه خانوار تبدیل کرده است.
بهمنی با اشاره به تجربه خود از بازار کتاب میگوید افزایش قیمتها در برخی حوزهها، بهویژه کتابهای کودک و نوجوان، خرید را برای خانوادهها دشوارتر کرده است. او همچنین از افزایش استقبال برخی مشتریان از کتابهای دستدوم و نسخههای الکترونیکی خبر میدهد؛ روشهایی که به مخاطب امکان میدهد با هزینه کمتری به محتوای موردنظرش دسترسی پیدا کند.
به گفته این کتابفروش، تقاضا برای کتابهای کمکدرسی، روانشناسی کاربردی، رمانهای ترجمهشده پرفروش و کتابهای کودک همچنان وجود دارد، اما در برخی حوزهها از جمله کتابهای تخصصی، ادبیات تألیفی جدی و آثار تألیفی کودک با کاهش تقاضا روبهرو هستند.
بهمنی تأکید میکند مسئله اصلی را نباید صرفاً کاهش علاقه مردم به کتاب دانست؛ زیرا بخشی از مخاطبان همچنان کتاب را انتخاب میکنند، اما توان خرید آنها با قیمتهای جدید تناسب ندارد. او حمایت مستقیم از خریداران، کنترل هزینههای تولید، تسهیل فعالیت کتابفروشیها و تقویت کتابخانههای عمومی را از راهکارهای کمک به بازار کتاب میداند.
آمارهای بازار نشر نیز ضرورت توجه به اقتصاد کتاب را نشان میدهد. بر اساس دادههای خانه کتاب و ادبیات ایران، در سال ۱۴۰۴ تعداد ۱۰۶ هزار و ۵۷۰ عنوان کتاب منتشر شده که در مقایسه با سال ۱۴۰۳ حدود ۱۰ درصد کاهش داشته است. میانگین شمارگان هر عنوان نیز ۸۴۳ نسخه اعلام شده است. این آمار بهتنهایی علت کاهش انتشار را مشخص نمیکند، اما در کنار تجربه فعالان بازار، ضرورت توجه به هزینه تولید، تیراژ و قدرت خرید مخاطبان را برجسته میکند.
کتابخوانها هنوز هستند؛ اما روش تهیه کتاب تغییر کرده است
تجربه مخاطبان نیز نشان میدهد افزایش قیمت کتاب لزوماً به معنای کنارگذاشتن کامل مطالعه نیست؛ گاهی شیوه تهیه کتاب تغییر میکند و مخاطب برای حفظ این عادت به سراغ روشهای جایگزین میرود.
میلاد علایی، کتابخوان، در گفتوگو با خبرنگار مرآت، با اشاره به تجربه شخصی خود میگوید از دوران نوجوانی مطالعه را دنبال کرده و انگیزه اصلیاش از کتابخوانی، رشد فکری، یادگیری و رسیدن به آرامش است. او بهطور متوسط ماهانه دو تا سه کتاب میخواند و معتقد است مطالعه برایش بخشی از سبک زندگی است.
علایی توضیح میدهد افزایش قیمتها باعث شده در خرید کتاب محتاطتر عمل کند؛ بهگونهای که گاهی خرید کتاب موردنظرش را به تعویق میاندازد یا برای تهیه آن از نسخههای الکترونیکی و دستدوم استفاده میکند. با این حال، تلاش کرده میزان مطالعه خود را حفظ کند و برای تأمین کتاب، ترکیبی از خرید نسخه نو، کتاب دستدوم، استفاده از کتابخانه و نسخههای الکترونیکی را به کار بگیرد.
او فضای مجازی را دارای دو کارکرد متفاوت میداند؛ از یک طرف، شبکههای اجتماعی میتوانند به معرفی کتاب و آشنایی مخاطبان با آثار تازه کمک کنند و از طرف دیگر، استفاده بیبرنامه از این فضا ممکن است زمان و تمرکز لازم برای مطالعه را کاهش دهد.
به باور علایی، برای شروع کتابخوانی نیازی نیست افراد از ابتدا زمان زیادی را به مطالعه اختصاص دهند. انتخاب موضوع موردعلاقه و اختصاص روزانه حتی ۱۰ دقیقه به کتاب میتواند نقطه شروع مناسبی باشد؛ عادتی که در صورت استمرار بهتدریج تقویت میشود.
از پایتخت کتاب تا زندگی روزمره مردم؛ معیار موفقیت چیست؟
قرارگرفتن تجربه سه گروه کارشناس، کتابفروش و کتابخوان در کنار آمارهای ملی و استانی، نشان میدهد وضعیت کتابخوانی را نمیتوان با یک شاخص سنجید. از یک سو، سمنان عنوان پایتخت کتاب ایران را کسب کرده و از سرانه فضای کتابخانهای بالاتر از میانگین کشور برخوردار است؛ از سوی دیگر، تجربه بازار کتاب از دشوارترشدن خرید و تغییر شیوه تهیه کتاب حکایت دارد.
نکته مهم این است که عضویت در کتابخانه، مراجعه به آن و مطالعه مستمر سه مفهوم متفاوت هستند. شمار اعضای ثبتشده بهتنهایی مشخص نمیکند چه تعداد از افراد بهصورت منظم از خدمات کتابخانه استفاده میکنند یا میزان امانت کتاب در سالهای اخیر چه تغییری داشته است. برای ارزیابی دقیقتر اثر عنوان پایتخت کتاب، انتشار آمار مقایسهای اعضای فعال، امانت کتاب و مراجعهکنندگان در سالهای پیش و پس از کسب این عنوان ضروری است.
از طرف دیگر، تجربه کتابفروش و کتابخوان نشان میدهد دسترسی اقتصادی به کتاب را نمیتوان نادیده گرفت. وقتی مخاطب پس از مشاهده قیمت از خرید منصرف میشود یا برای تهیه کتاب به نسخههای دستدوم و الکترونیکی روی میآورد، روشن است که علاقه به مطالعه بهتنهایی برای رونق بازار کتاب کافی نیست.
در این میان، فضای مجازی را نیز نباید صرفاً رقیب کتاب دانست. همین بستر میتواند به معرفی آثار، ایجاد گروههای مطالعاتی، دسترسی به نسخههای صوتی و الکترونیکی و ارتباط میان نویسندگان و مخاطبان کمک کند. مسئله اصلی، چگونگی استفاده از این ظرفیت برای تقویت مطالعه است، نه حذف آن از معادله فرهنگ کتابخوانی.
سمنان در سال ۱۴۰۲ عنوان هشتمین پایتخت کتاب ایران را به دست آورد؛ عنوانی که با اجرای طرحهایی مانند کتابخانه اینترنتی و پستی، لیگ کتابخوانی و نذر کتاب و با مشارکت ظرفیتهای مردمی و دستگاههای فرهنگی محقق شد. امروز نیز وجود بیش از ۸۰ کتابخانه عمومی، بیش از ۳۶ هزار عضو ثبتشده و بیش از یکمیلیون و ۲۲۹ هزار نسخه منبع مطالعاتی، از ظرفیت قابلتوجه استان در حوزه دسترسی به کتاب حکایت دارد.
با این حال، پایتخت کتاب بودن را نمیتوان تنها با تعداد کتابخانهها، حجم منابع یا تعداد برنامههای فرهنگی سنجید. معیار مهمتر، تغییری است که این ظرفیتها در رفتار مطالعاتی مردم ایجاد میکنند؛ اینکه چند نفر به کتابخوانهای مستمر تبدیل شدهاند، مراجعه و امانت کتاب چه روندی دارد و خانوادهها تا چه اندازه میتوانند بدون فشار اقتصادی کتاب تهیه کنند.
سمنان برای حفظ اعتبار عنوان پایتخت کتاب، علاوه بر توسعه زیرساختها، به سنجش مستمر نتایج برنامهها، حمایت از کتابفروشیها و ناشران بومی، تقویت کتابخانههای محلهای و سیار و دسترسی آسانتر گروههای کمبرخوردار به منابع مطالعاتی نیاز دارد. همچنین انتشار آمارهای شفاف از میزان مطالعه و استفاده از کتابخانهها میتواند مشخص کند این عنوان تا چه اندازه به یک دستاورد ماندگار فرهنگی تبدیل شده است.
آنچه از گفتوگو با کارشناس، کتابفروش و کتابخوان برمیآید، این است که علاقه به کتاب هنوز از میان نرفته، اما برای تبدیل این علاقه به رفتاری مستمر باید هم موانع اقتصادی کاهش یابد و هم کتاب در زندگی روزمره مردم جایگاهی آسانتر و در دسترستر پیدا کند. پایتخت کتاب بودن زمانی به معنای واقعی خود نزدیک میشود که کتاب نه فقط در برنامههای فرهنگی و مناسبتهای سالانه، بلکه در سبد خرید و عادت روزانه شهروندان حضور داشته باشد.
انتهای خبر/
















