به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»، در میان کوچه‌های قدیمی سمنان، در محله چوب‌مسجد و در کوچه حافظ ۹، سازه‌ای تاریخی قرار دارد که تا همین چند سال پیش کمتر مورد توجه قرار گرفته بود. این برج که به «برج افشاری چوب‌مسجد» شناخته می‌شود، بر اساس اسناد تاریخی و پژوهش‌های انجام‌شده، به دوره نادرشاه افشار نسبت داده می‌شود.

 طی دو سال گذشته برخی رسانه‌های کشور به معرفی این بنا پرداخته و اسناد تاریخی مربوط به آن نیز منتشر شده است، اما با وجود این توجه رسانه‌ای، هنوز اقدام مشخص و موثری برای حفاظت و ساماندهی این اثر تاریخی صورت نگرفته است.

در حالی که از دوره افشاریه در ایران آثار شاخص چندانی باقی نمانده و اغلب از کاخ خورشید در کلات به عنوان مهم‌ترین بنای مرتبط با نادرشاه یاد می‌شود، وجود برجی منتسب به همان دوره در شهر سمنان می‌تواند از نظر تاریخی و پژوهشی اهمیت قابل توجهی داشته باشد. با این حال، این بنا همچنان در شرایطی قرار دارد که نه ثبت ملی شده و نه حریم مشخصی برای آن تعیین شده است.

محمدعلی مخلصی، پژوهشگر سمنانی و نویسنده چندین کتاب در حوزه تاریخ و معماری ایران، از جمله افرادی است که در سال‌های اخیر به بررسی این برج و حصار تاریخی سمنان پرداخته است.

وی که سال گذشته نیز کتاب «مسجد جامع و مسجد سلطانی سمنان» را منتشر کرد و این اثر با حضور وزیر کار و استاندار سمنان رونمایی شد، در تازه‌ترین اظهارات خود به برخی اسناد تاریخی درباره این سازه اشاره کرده است.

مخلصی در گفتگو با خبرنگار فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت» با اشاره به جایگاه تاریخی برج افشاری گفت: این بنا از معدود یادگارهای برجای‌مانده از عصر افشاریه در کشور است.

به گفته وی، در همین استان سمنان آثاری ثبت ملی شده‌اند که ارزش تاریخی‌شان به‌مراتب کمتر از این برج است؛ بنابراین مسئله، کم‌اهمیت بودن بنا نیست، زیرا پیشینه آن در مطالعات موجود به‌وضوح روشن است.

این پژوهشگر سمنانی افزود: از مجموعه گسترده برج و باروی سمنان که به دوره افشار تعلق داشته، امروز تنها «یک بخش کوتاه از دیوار و همین برج بزرگ» باقی مانده و سایر قسمت‌ها طی سال‌ها از میان رفته است.

مخلصی با انتقاد از روند طولانی ثبت‌نشدن بنا اظهار کرد: تأخیر چندساله میراث‌فرهنگی این تصور را ایجاد کرده که شاید تعلل‌ها برای آن بوده تا ساختمان پنج‌طبقه کنار برج به مرحله پایانی برسد و ثبت ملی، مانعی برای ساخت‌وساز آن نشود.

به گفته وی، در منابع تاریخی مربوط به دوره افشاریه اشاره‌هایی به حضور نادرشاه در سمنان وجود دارد. میرزا مهدی‌خان استرآبادی، منشی نادرشاه و نویسنده کتاب «جهانگشای نادری» و همچنین اثر «دره نادره»، در نوشته‌های خود از سفر نادرشاه به سمنان یاد می‌کند و می‌نویسد که او چند روزی در این شهر اقامت داشته و در این مدت دستوراتی نیز درباره امور مختلف صادر کرده است. در منابع تاریخی بعدی نیز نشانه‌هایی از سازه‌های دفاعی سمنان دیده می‌شود.

بر اساس نوشته‌های صنیع‌الدوله که چند دهه پس از دوره نادرشاه تدوین شده، برج و باروی شهر سمنان با ذکر جزئیاتی درباره ابعاد و موقعیت آنها معرفی شده است. در این روایت‌ها به این نکته اشاره شده که ساخت این برج و بارو به دستور نادرشاه صورت گرفته است. همین اشاره‌های تاریخی سبب شده که برج باقی‌مانده در محله چوب‌مسجد به عنوان یکی از یادگار افشاری مورد توجه قرار گیرد.

با وجود چنین پیشینه‌ای، وضعیت فعلی این برج چندان مناسب نیست. مهم‌ترین چالشی که در سال‌های اخیر درباره آن مطرح شده، ساخت یک ساختمان پنج‌طبقه در مجاورت این سازه تاریخی است. این ساختمان در ضلع شرقی برج قرار دارد و نزدیکی آن به خیابان اصلی نیز باعث شده که تغییرات محیطی اطراف برج سرعت بیشتری بگیرد.

موضوع قابل توجه این است که بنای اولیه در این محل یک ساختمان خشتی کوچک بوده که قدمت آن به پیش از دهه ۴۰ بازمی‌گشت و طبق ضوابط موجود باید در همان چارچوب بازسازی یا نوسازی می‌شد.

 با این حال، در روند صدور مجوزها، این بنا به یک ساختمان بلندمرتبه تبدیل شده است. این موضوع پرسش‌هایی را درباره نحوه صدور مجوز ساخت و رعایت ضوابط معماری و شهرسازی در محدوده‌های تاریخی شهر ایجاد کرده است.

از سوی دیگر، هنوز این برج در فهرست آثار ملی ایران ثبت نشده است؛ موضوعی که باعث شده حفاظت قانونی مشخصی برای آن وجود نداشته باشد.

 تعیین حریم آثار تاریخی معمولاً یکی از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند از ساخت‌ و سازهای نامتعارف در اطراف بنا جلوگیری کند، اما در مورد این برج چنین حریمی به طور رسمی مشخص نشده است.

در همین حال، برخی مسائل مربوط به مدیریت شهری نیز در این موضوع مطرح شده است. در طرح تفصیلی شهر سمنان که به تازگی تصویب شده، وضعیت بخش‌هایی از بافت تاریخی شهر همچنان با ابهام همراه است و مشخص نیست چه مبنایی برای تعیین کاربری‌ها در برخی مناطق تاریخی در نظر گرفته شده است.

این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم سمنان یکی از شهرهای دارای پیشینه تاریخی طولانی در ایران به شمار می‌رود و بخش‌هایی از بافت آن هنوز آثار ارزشمندی از دوره‌های مختلف تاریخی را در خود جای داده است.

همچنین گفته می‌شود برای شهرهای تاریخی معمولاً طرح‌های ویژه‌ای در حوزه شهرسازی و حفاظت از میراث فرهنگی تهیه می‌شود تا میان توسعه شهری و حفظ آثار تاریخی تعادل برقرار شود.

 با این حال، در مورد سمنان چنین طرحی به شکل جامع اجرا نشده و همین موضوع باعث شده برخی پروژه‌های عمرانی بدون توجه کافی به ارزش‌های تاریخی اطراف خود پیش بروند.

در سطح مدیریت استانی نیز انتظار می‌رود هماهنگی بیشتری میان دستگاه‌های مختلف برای حفاظت از آثار تاریخی شکل بگیرد.

فرماندار سمنان نیز بر ضرورت تعامل و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی برای پیشبرد برنامه‌های توسعه شهری و گردشگری تأکید کرده بود، اما در مورد برج افشاری چوب‌مسجد هنوز اقدام مشخصی در این زمینه دیده نشده است.

این در حالی است که در برخی شهرهای دیگر استان، مانند بسطام، دامغان و شاهرود، بخش‌هایی از برج‌ها و حصارهای تاریخی شهرها ثبت ملی شده و حتی عملیات مرمت آنها نیز انجام گرفته است.

مقایسه این اقدامات با وضعیت فعلی برج و حصار باقی‌مانده در مرکز استان، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا چنین روندی در شهر سمنان هنوز به شکل جدی آغاز نشده است.

در کنار این مسائل، برخی معتقدند که محدوده اطراف برج افشاری می‌تواند به یک مجموعه فرهنگی و گردشگری تبدیل شود. وجود خانه‌های قدیمی در اطراف این برج و همچنین قرار گرفتن آن در بافت تاریخی شهر، ظرفیت مناسبی برای شکل‌گیری یک سایت فرهنگی ـ تاریخی فراهم کرده است؛ سایتی که می‌تواند علاوه بر حفظ هویت تاریخی شهر، به رونق گردشگری و ایجاد فرصت‌های شغلی محلی نیز کمک کند.

اکنون نگاه‌ها به مدیریت شهری و نهادهای مسئول دوخته شده است تا مشخص شود چه تصمیمی درباره آینده این سازه تاریخی گرفته خواهد شد. آیا این برج و فضای اطراف آن به عنوان بخشی از میراث تاریخی سمنان حفظ و احیا می‌شود، یا روند ساخت‌ و سازهای جدید به تدریج چهره این بخش از شهر را تغییر خواهد داد؟

با وجود آغاز ساخت‌ و ساز در مجاورت برج، هنوز بخش اصلی این سازه تاریخی قابل مشاهده است و امکان حفاظت از آن وجود دارد. بسیاری معتقدند اگر اقدامات لازم در زمان مناسب انجام شود، می‌توان از این اثر به عنوان یکی از نشانه‌های مهم تاریخ سمنان یاد کرد؛ بنایی که می‌تواند روایتگر بخشی از گذشته شهر و دوره‌ای از تاریخ ایران باشد.

انتهای خبر/