به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»، حجاب و جایگاه زن در جامعه اسلامی، همواره یکی از موضوعات مهم و محل بحث در حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی و حقوقی بوده است. در سال‌های اخیر نیز با پررنگ‌تر شدن مباحث مربوط به پوشش، آزادی‌های فردی، حقوق اجتماعی و نوع نگاه به زن، این مسئله بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.

در همین راستا، «مرآت» در گفتگویی با امیر ساداتی‌کرمی، کارشناس مسائل فرهنگی، به بررسی نگاه اسلامی به هویت زن، فلسفه قانون‌گذاری در حوزه حجاب، تفاوت میان حریم فردی و اجتماعی و همچنین جایگاه زن در مناسبات اجتماعی و خانوادگی پرداخته است.

مرآت: شما معتقدید نگاه به زن در جامعه اسلامی باید بر اساس هویت انسانی او شکل بگیرد. این نگاه چه تفاوتی با نگاه‌های رایج دیگر دارد؟

ساداتی‌کرمی: در جامعه اسلامی ما معتقدیم قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری درباره زن باید ناظر به نگرش اسلامی نسبت به زن باشد. اساس این نگرش نیز توجه به هویت انسانی زن است، نه تقلیل دادن او به هویت جنسیتی.

ما معتقدیم زن مظهر زیبایی است، اما نمی‌تواند از زیبایی‌اش برای تبرج استفاده بکند. ما معتقدیم اجباری به پوشش واحد نیست، اما بی‌حجابی هم اختیاری نیست. زن در نگاه اسلامی، پیش از هر چیز یک انسان دارای کرامت، شخصیت و جایگاه انسانی است. البته زن مظهر زیبایی نیز هست، اما این زیبایی نباید به ابزاری برای تقلیل شخصیت و هویت زن تبدیل شود. مسئله اصلی این است که ما زن را با چه شاخصی به جامعه معرفی کنیم؛ آیا هویت انسانی او را برجسته کنیم یا هویت جنسیتی او را؟

مرآت: در این چارچوب، نگاه شما به مسئله حجاب و تعبیر «حجاب اجباری» چیست؟

ساداتی‌کرمی: به اعتقاد من، تعبیر «حجاب اجباری» تعبیر دقیقی نیست؛ چراکه ممکن است این تصور را ایجاد کند که قرار است یک نوع پوشش واحد برای همه زنان تعیین شود، در حالی که چنین نگاهی مورد نظر نیست.

بحث ما این است که در جامعه اسلامی، همان‌گونه که برای بسیاری از شئون اجتماعی ضابطه و قانون وجود دارد، پوشش در عرصه عمومی نیز نمی‌تواند کاملاً بدون ضابطه باشد. ما معتقدیم هر نوع پوششی را نمی‌توان در هر محیطی پذیرفت و بی‌حجابی در ملأعام صرفاً یک مسئله فردی نیست، بلکه دارای ابعاد اجتماعی نیز هست.

بنابراین، مسئله این نیست که همه افراد باید یک شکل لباس بپوشند؛ بلکه سخن از وجود چارچوب و ضابطه برای حضور در فضای عمومی است.

مرآت: شما میان حریم فردی و حریم اجتماعی تفاوت قائل هستید. این تفاوت چگونه تعریف می‌شود؟

ساداتی‌کرمی: دقیقاً همین‌طور است. بخشی از رفتار انسان مربوط به حریم خصوصی و فردی اوست، اما زمانی که یک رفتار وارد عرصه عمومی می‌شود، دیگر صرفاً یک موضوع شخصی نیست و می‌تواند آثار اجتماعی داشته باشد.

ما در جامعه اسلامی به مفهوم حریم و حرمت اعتقاد داریم. زن باید در جامعه دارای حرمت و حریم باشد و این نگاه نباید صرفاً در حد شعار باقی بماند، بلکه باید در قوانین، سیاست‌گذاری‌ها و ساختارهای اجتماعی نیز مورد توجه قرار گیرد.

مرآت: برخی معتقدند تأکید بر حریم زن به معنای محدود کردن اوست. پاسخ شما به این دیدگاه چیست؟

ساداتی‌کرمی: به نظر من باید میان محدودیت و حفظ حرمت تفاوت قائل شویم. وقتی از حریم زن صحبت می‌کنیم، منظورمان محدود کردن شخصیت و نقش اجتماعی زن نیست، بلکه صحبت از حفظ شأن و کرامت اوست.

در نگاه اسلامی، زن دارای جایگاهی است که باید مورد احترام قرار گیرد. این احترام تنها وظیفه زنان نیست؛ مردان نیز موظف‌اند در رفتار، گفتار و حضور اجتماعی خود حرمت و حریم دیگران را رعایت کنند.

برای مثال، اگر در یک محیط عمومی، حضور یا پوشش یک فرد به‌گونه‌ای باشد که با شأن و حرمت اجتماعی دیگران در تضاد قرار گیرد، جامعه نسبت به آن بی‌تفاوت نیست. حریم و حرمت، یک مفهوم یک‌طرفه و مختص زنان نیست.

مرآت: شما به تفاوت برخی شئون و فضاهای اجتماعی زنان و مردان نیز اشاره کردید. این موضوع را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

ساداتی‌کرمی: ما معتقدیم در برخی فضاها باید حریم زن به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرد. برای نمونه، در برخی محیط‌های درمانی، زایمان، بیهوشی و اتاق‌های عمل، حفظ حریم و حیا و شرایط خاص زنان اهمیت دارد و باید تا حد امکان ساختارها به‌گونه‌ای طراحی شوند که این حریم رعایت شود. حریم زن مجزای از حریم مرد است.

همچنین در حوزه‌هایی مانند ورزش نیز باید متناسب با شأن و ویژگی‌های هر محیط، سازوکارهای لازم برای حفظ حریم زنان و مردان تعریف شود.

بحث این نیست که زن از حضور در جامعه حذف شود، بلکه سخن این است که حضور اجتماعی او در بستری همراه با احترام، کرامت و رعایت حریم‌ها شکل بگیرد.

مرآت: شما در صحبت‌هایتان به جایگاه زن در ازدواج نیز اشاره کردید و معتقدید زن در تعیین شروط ازدواج نقش مهمی دارد. این مسئله را چگونه توضیح می‌دهید؟

ساداتی‌کرمی: یکی از مصادیقی که می‌شود به اهمیت ویژه اسلام به حقوق زن اشاره کرد، جایگاه زن در تعیین شرایط ازدواج است. در عقد ازدواج، که یکی از مهم‌ترین پیمان‌های زندگی میان زن و مرد محسوب می‌شود، زن می‌تواند شروط خود را مطرح کند و بر اساس آن تصمیم بگیرد که آیا این ازدواج را می‌پذیرد یا خیر، یعنی شرطش را زن تعیین می‌کند، نه مرد.

شرایط ضمن عقد، مهریه و سایر توافقاتی که در چارچوب شرع و قانون مطرح می‌شود، نشان می‌دهد که زن در این پیمان صرفاً یک طرف منفعل نیست، بلکه دارای حق انتخاب و تعیین شرط است. کجای دنیا اینگونه است؟

این نیز بخشی از همان نگاه به کرامت و جایگاه زن است.

مرآت: شما همچنین به برخی تفاوت‌های اخلاقی میان زن و مرد در آموزه‌های اسلامی اشاره کردید. منظورتان چیست؟

ساداتی‌کرمی: در آموزه‌های دینی، برخی ویژگی‌ها ممکن است در یک موقعیت برای مرد ناپسند تلقی شوند، اما در شرایطی دیگر، برای زن به معنای حفظ شأن و عزت نفس او باشند. حدیث داریم، می‌گوید سه صفت برای مردها بد است، برای زن‌ها خوب است. یکی‌اش تکبر است. 

اگر به مرد می‌گوییم در جامعه متواضع باش، آرام‌آرام راه برو، پایت را به زمین نکوب، اخمت را در هم نکن؛ به زن می‌گوید متکبر باش. شأن تو نیست که در مقابل مرد تواضع کنی. تو باید مغرور باشی. در کدام ادبیات دنیا همچین نگاهی به زن هست؟ زن باید دارای عزت نفس، وقار و شخصیتی باشد که اجازه ندهد کرامت او خدشه‌دار شود.

این نگاه با تصور رایجی که زن را صرفاً موجودی برای جلب توجه یا نمایش زیبایی معرفی می‌کند، تفاوت اساسی دارد.

مرآت: با این نگاه، فلسفه قانون‌گذاری درباره حجاب چیست؟

ساداتی‌کرمی: قانون فقط برای تعیین جرم و مجازات نیست؛ قانون در بسیاری از موارد به جامعه الگو می‌دهد و نشان می‌دهد که یک جامعه چه ارزش‌هایی را مبنای خود قرار داده است.

اگر شما در صف نانوایی یا جایی بروید و یک آقایی با لباس ناجور ظاهر بشود، می‌گویند: «آقا، خانمی ایستاده است؛ اینجا را رعایت کن.» یعنی به حرمت این زن، خودت را بپوشان.

این تلقی حریم و حرمت باید در قانون اساسی دیده بشود؛ کمااینکه در غرب، آن تلقی جنسیتی در قانون دیده شده است.

در نگاه ما، قانون‌گذاری درباره حجاب نیز باید در چارچوب همین مسئله فهم شود. فلسفه وجود قانون در این حوزه، ارائه یک الگوی اجتماعی مبتنی بر حفظ کرامت، حرمت و هویت انسانی زن است.

مرآت: به نظر شما، چرا مسئله حجاب در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین چالش‌های فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده است؟

ساداتی‌کرمی: زمانی که در یک جامعه موجی شکل می‌گیرد که در مقابل همه تأکیدها بر حرمت، حریم و کرامت زن، دوباره هویت جنسیتی زن را به محور اصلی تبدیل می‌کند، طبیعتاً وظیفه جریان‌های فرهنگی و اجتماعی روشن است.

نقش ما در چنین شرایطی، صرفاً برخورد دستوری نیست؛ بلکه باید با گفت‌وگو، تبیین، روشنگری و استدلال منطقی، فلسفه این نگاه را برای جامعه توضیح دهیم.

اگر جامعه بداند که مبنای این نگاه چیست و مسئله حجاب، حریم و حرمت زن بر چه فلسفه‌ای استوار است، طبیعتاً امکان گفت‌وگوی دقیق‌تر و منطقی‌تر نیز فراهم خواهد شد.

مرآت: در نهایت، راهکار شما برای مواجهه با پدیده‌هایی که از نگاه شما با ارزش‌های فرهنگی جامعه اسلامی در تضاد هستند، چیست؟

ساداتی‌کرمی: معتقدم مهم‌ترین وظیفه ما در این زمینه، تبیین و اقناع است. باید با گفت‌وگو و استدلال منطقی، مبانی نگاه اسلامی به زن، حریم، حرمت و نقش اجتماعی او را برای جامعه تشریح کنیم.

امر به معروف و نهی از منکر نیز زمانی می‌تواند اثرگذار باشد که همراه با زبان مناسب، منطق، تبیین و گفت‌وگو باشد. هدف باید این باشد که جامعه نسبت به ارزش‌هایی که بر مبنای آن شکل گرفته، آگاهی و شناخت پیدا کند و بتواند با فهم و منطق از آن‌ها دفاع کند.

در نهایت، اگر بتوانیم این نگاه را به‌درستی تبیین کنیم، می‌توانیم در حفظ حریم و حرمت زن و جلوگیری از گسترش رفتارهایی که با ارزش‌های مورد قبول جامعه اسلامی در تضاد است، نقش مؤثرتری ایفا کنیم.

انتهای خبر/