به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی مرآت، استان سمنان در شرایطی با چالش کم‌آبی و افت منابع آب زیرزمینی روبه‌روست که بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت می‌توانند هم فرصتی برای تقویت منابع آبی باشند و هم در صورت نبود آمادگی کافی، خطر سیلاب و خسارت‌های ناشی از رواناب را افزایش دهند.

در چنین شرایطی، مسئله تنها میزان بارندگی نیست؛ بلکه آمادگی زیرساخت‌ها برای مدیریت آب، وضعیت مناطق سیل‌خیز و امکان هدایت رواناب برای نفوذ بیشتر به زمین و تغذیه آبخوان‌ها نیز اهمیت دارد.

آبخیزداری به‌تنهایی کافی نیست

احسان احمدی، کارشناس حوزه منابع آب و آبخیزداری، می‌گوید وقوع ال‌نینو به معنای افزایش قطعی بارش در استان سمنان نیست و پیش‌بینی بارندگی به عوامل مختلفی بستگی دارد. به گفته وی، برای برآورد وضعیت بارش باید شاخص‌های اقلیمی مرتبط با ال‌نینو، اطلاعات دما و بارش و پیش‌بینی‌های هواشناسی بررسی شوند. بنابراین، هرگونه پیش‌بینی درباره میزان بارندگی پاییز و زمستان سمنان باید احتمالی تلقی شود و نمی‌توان صرفاً بر اساس وقوع ال‌نینو درباره افزایش بارش در استان نتیجه‌گیری کرد.

این کارشناس، بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت را در صورت مدیریت مناسب، فرصتی برای تقویت منابع آب زیرزمینی می‌داند. به گفته او، طرح‌های تغذیه مصنوعی می‌توانند بخشی از رواناب را به حوضچه‌ها هدایت کنند و سازه‌های آبخیزداری نیز با کاهش سرعت جریان آب، به کنترل سیلاب، کاهش فرسایش و تقویت آبدهی برخی قنوات کمک کنند.

احمدی اعلام کرده است که در بارش‌های اخیر، حدود یک‌میلیون‌وپانصد هزار مترمکعب آب به حوضچه‌های تغذیه مصنوعی هدایت شده است. او همچنین میزان آبگیری سازه‌های آبخیزداری در بارش‌های مورد اشاره را حدود ۴۵ درصد ظرفیت آن‌ها عنوان کرده است.

وی با اشاره به محدودیت‌های طبیعی و انسانی توضیح می‌دهد که بارش‌های رگباری و کوتاه‌مدت ممکن است فرصت کافی برای نفوذ آب به زمین فراهم نکنند و در صورت شیب زیاد، ضعف پوشش گیاهی یا تغییر کاربری اراضی، بخش بیشتری از آب به رواناب سطحی تبدیل شود. ساخت‌وساز در مسیر مسیل‌ها نیز می‌تواند خطر سیلاب و خسارت‌های ناشی از آن را افزایش دهد.

این کارشناس، کمبود اعتبارات، ناهماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، توجه ناکافی به مشارکت جوامع محلی و محدودیت مطالعات تخصصی را از دیگر چالش‌های اجرای طرح‌های آبخیزداری می‌داند. به گفته احمدی، از حدود دو میلیون هکتار از مناطق سیل‌خیز استان، برای ۴۰۰ هزار هکتار مطالعه تخصصی انجام شده است.

احمدی همچنین تأکید می‌کند که اجرای سازه‌های آبخیزداری به‌تنهایی برای کاهش خطر سیلاب کافی نیست. به گفته وی، شیب زمین و میزان بارش، فاصله از آبراهه‌ها، کاربری اراضی، پوشش گیاهی، تراکم شبکه زهکشی و ویژگی‌های زمین‌شناسی از معیارهای مهم شناسایی مناطق پرخطر هستند.

این کارشناس، پاکسازی مسیل‌ها و دهانه پل‌ها، بررسی و ایمن‌سازی قنوات، آماده‌سازی حوضچه‌های تغذیه مصنوعی و مدیریت ظرفیت مخازن سدها را از اقداماتی می‌داند که باید پیش از بارندگی انجام شوند. او همچنین بر ضرورت انتشار آمارهای به‌روز از وضعیت آبخوان‌ها، ظرفیت سازه‌ها، حجم آبگیری، مناطق پرخطر و میزان آمادگی نیروهای امدادی تأکید دارد.

منابع طبیعی بر ضرورت آمادگی تأکید دارد

افشین مشیری، سرپرست اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان، بر ضرورت برنامه‌ریزی برای مواجهه با پیامدهای احتمالی نوسانات اقلیمی تأکید کرد.

وی با اشاره به تفاوت آثار منطقه‌ای ال‌نینو، تأکید دارد که وقوع این پدیده به معنای افزایش یا کاهش قطعی بارش در استان سمنان نیست و برنامه‌ریزی باید با توجه به داده‌های هواشناسی و شرایط محلی انجام شود.

مشیری، آبخیزداری و آبخوان‌داری، کنترل رواناب، تقویت پوشش گیاهی، جلوگیری از تخریب خاک، مدیریت مراتع، پایش عرصه‌ها و هماهنگی دستگاه‌های اجرایی را از جمله اقداماتی می‌داند که می‌توانند در کاهش آثار خشکسالی، فرسایش خاک و سیلاب مؤثر باشند.

به گفته وی، در زمان بارش‌های رگباری، آمادگی نیروهای اجرایی و هماهنگی دستگاه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. همچنین در دوره‌های کم‌بارشی باید حفاظت از پوشش گیاهی و مراتع و مدیریت چرا جدی گرفته شود. مشارکت مردم در گزارش سریع حوادثی مانند سیلاب و آتش‌سوزی نیز می‌تواند به کاهش خسارت‌ها کمک کند.

 آمادگی استان با چه شاخصی سنجیده می‌شود؟

اظهارات کارشناس حوزه منابع آب و آبخیزداری و تأکید مسئول منابع طبیعی بر آمادگی در برابر نوسانات اقلیمی، اهمیت مدیریت رواناب و پیشگیری از خسارت‌های احتمالی را نشان می‌دهد؛ اما ارزیابی میزان آمادگی استان به اطلاعاتی فراتر از بیان ضرورت‌ها نیاز دارد.

نخستین مسئله، مشخص بودن ظرفیت واقعی سازه‌های موجود است. تعداد سازه‌های آبخیزداری به‌تنهایی نشان نمی‌دهد چه میزان رواناب را می‌توان مهار کرد، چه حجمی از آب در بارندگی‌های گذشته ذخیره شده و چه مقدار از آب هدایت‌شده به نفوذ و تغذیه آبخوان‌ها کمک کرده است. این شاخص‌ها باید به تفکیک محدوده و با ذکر زمان و روش محاسبه منتشر شوند.

مسئله دوم، شناسایی و اولویت‌بندی مناطق پرخطر است. تا زمانی که حوزه‌های آبخیز نیازمند اقدام فوری، وضعیت مطالعات آن‌ها و میزان پیشرفت طرح‌های اجرایی مشخص نباشد، نمی‌توان درباره کفایت اقدامات انجام‌شده در برابر سیلاب‌های احتمالی قضاوت دقیقی داشت.

از سوی دیگر، مدیریت سیلاب تنها به یک دستگاه محدود نمی‌شود. پاکسازی مسیل‌ها، کنترل ساخت‌وساز در حریم آبراهه‌ها، حفاظت از پوشش گیاهی، آماده‌سازی سازه‌های تغذیه مصنوعی و مدیریت مخازن به هماهنگی میان منابع طبیعی، شرکت آب منطقه‌ای، هواشناسی، مدیریت بحران و دیگر دستگاه‌های مرتبط نیاز دارد.

در شرایطی که منابع آب زیرزمینی استان تحت فشار قرار دارند، میزان موفقیت طرح‌ها نیز نباید صرفاً بر اساس حجم آب جمع‌آوری‌شده سنجیده شود. حجم آب هدایت‌شده به حوضچه‌ها، میزان نفوذ، وضعیت آبخوان و آثار قابل‌اندازه‌گیری طرح‌ها، شاخص‌های متفاوتی هستند و نباید به‌جای یکدیگر به کار روند.

ضرورت انتشار آمارهای قابل سنجش

ال‌نینو به‌تنهایی افزایش بارش در استان سمنان را تضمین نمی‌کند، اما احتمال تغییر الگوهای بارندگی، ضرورت آمادگی پیشگیرانه را یادآوری می‌کند. برای مشخص شدن میزان آمادگی استان، انتشار آمار به‌روز از ظرفیت سازه‌های آبخیزداری، حجم آبگیری، وضعیت مطالعات مناطق سیل‌خیز و پیشرفت طرح‌های اجرایی ضروری است.

معیار موفقیت در مدیریت بارش‌های احتمالی، صرفاً تعداد سازه‌های اجراشده یا تأکید بر اهمیت آبخیزداری نیست؛ بلکه توانایی کاهش خطر سیلاب، مدیریت مؤثر رواناب و ارائه شواهد قابل‌اندازه‌گیری از اثر طرح‌ها بر منابع آب است.

انتهای خبر/