به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»، در حالی که بسیاری از شهرهای تاریخی ایران با تکیه بر سامان‌دهی، مرمت و احیای ابنیه کهن تلاش می‌کنند میراث فرهنگی خود را به موتور محرک گردشگری تبدیل کنند، در سمنان نگرانی‌ها درباره وضعیت بافت تاریخی، بناهای ارزشمند و نحوه مدیریت میراث فرهنگی این شهر رو به افزایش است.

 این در حالی است که بهره‌گیری از ظرفیت‌های میراث ملموس و ناملموس، از جمله آیین‌ها، سنت‌ها، مهارت‌های بومی، خوراک محلی و مشاغل سنتی، می‌تواند به تقویت هویت فرهنگی و رونق گردشگری کمک کند؛ اما آنچه امروز در سمنان دیده می‌شود، فاصله گرفتن از همین رویکرد است.

میراثی که به جای احیا، روی میز فروش رفت

میراث فرهنگی و گردشگری سمنان با وجود ظرفیت‌های فراوان، در سال‌های اخیر ضعیف‌تر شده و یکی از مهم‌ترین دلایل این وضعیت را نبود استقلال کافی در مدیریت میراث شهرستان و دخالت‌های اداره‌کل می‌دانند. تصمیم‌هایی که در سطح کلان گرفته می‌شود، گاه به جای تقویت بهره‌برداری فرهنگی و گردشگری از بناهای تاریخی، به نگرانی درباره فروش، واگذاری‌های شتاب‌زده و از دست رفتن فرصت‌های توسعه منجر شده است.

یکی از نمونه‌های مورد انتقاد، واگذاری یا فروش برخی املاک و بناهای تاریخی و وابسته به میراث فرهنگی است.  مجتمع نمدمالی سمنان که حدود چهار هزار متر زمین در اختیار دارد و می‌تواند با مدل‌های مشارکتی به فضایی برای ایجاد ده‌ها واحد صنایع دستی و بازگشت سرمایه برای مرمت بافت تاریخی تبدیل شود، هنوز آن‌گونه که باید در مسیر بهره‌برداری اصولی قرار نگرفته است.

 این نوع ملک‌ها نباید صرفاً به‌عنوان دارایی‌های قابل فروش دیده شوند، بلکه می‌توانند منبعی پایدار برای درآمدزایی فرهنگی و حمایت از احیای بافت تاریخی باشند.

در تازه‌ترین مورد نیز خبر فروش یک مجتمع نمد مالی در رسانه‌های کشور بازتاب پیدا کرد و با واکنش فعالان صنایع دستی همراه شد. در واکنش به این انتقادها، اداره‌کل میراث فرهنگی استان اقدام به نصب بنرهای فروش در سطح شهر سمنان کرده است؛ اقدامی که از سوی آنان «غیرحرفه‌ای» و ناشی از لجاجت توصیف می‌شود. 

 از زمان آزادسازی کاروانسرای سعدی سمنان، در مسیر معرفی و تبلیغ آن برای جذب سرمایه‌گذار، اقدام موثری انجام نشده و حتی یک بنر ساده تبلیغاتی نیز نصب نشده است.

خانه ترابی؛ واگذاری‌ای که دوباره اعتراض ساخت

در بخش دیگری از این انتقادها، واگذاری خانه ترابی به بخش خصوصی نیز مورد بحث قرار گرفته است. این در حالی است که خانه ترابی تا سال ۱۳۹۷ در اختیار فعالان صنایع دستی بوده، اما سپس بدون برنامه روشن و بدون توجه به نقش اجتماعی و فرهنگی آن، از آنان گرفته شده است.

این بنا تنها خانه صنایع دستی درون کهن‌دژ تاریخی سمنان بوده و حضور هنرمندان و مراجعه‌کنندگان به آن، به رونق محله و افزایش امنیت اجتماعی کمک می‌کرد.

 رها شدن این بنا و بروز آسیب‌هایی مانند سرقت سیم‌ها و فرسایش تدریجی، نشان می‌دهد که مدیریت جدید نتوانسته از ظرفیت آن بهره بگیرد و اکنون واگذاری دوباره آن به بخش خصوصی بیشتر برای ثبت آماری است تا احیای واقعی.

بازار سمنان دارد حافظه‌اش را از دست می‌دهد

یکی از کسبه قدیمی بازار سمنان در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت» با ابراز نگرانی از فراموش شدن مشاغل سنتی گفت: مشاغل قدیمی بازار دارد از بین می‌رود. چاقوسازی سمنان یک برند است و آخرین نسل چاقوسازان را داریم. میراث فرهنگی باید برای احیای آن کاری کند.

محمد صادقی، همچنین از فراموشی هنرهایی مانند پارچه‌بافی و قلم‌زنی سمنان انتقاد کرد و پرسید چرا این شهر نباید موزه مشاغل قدیمی داشته باشد.

به گفته وی، خانه ترابی می‌توانست به مرکز آموزش مشاغل سنتی، صنایع دستی بومی و موزه‌ای برای معرفی حرفه‌های تاریخی سمنان تبدیل شود؛ به‌ویژه با توجه به نزدیکی آن به بازار و دسترسی به استادکاران.

نگاه مادی بر خانه‌های تاریخی غلبه کرده است

فارغ‌التحصیل رشته مرمت از دانشگاه تهران در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت» نیز با اشاره به اخبار تخریب‌های گسترده در بافت تاریخی سمنان تأکید کرد که این بافت، از نظر معماری، غنی و ارزشمند است و نباید تنها با نگاه عمرانی یا اقتصادی به آن نگاه کرد. 

علی طالب افزود: تجربه مرمت برخی خانه‌های تاریخی در سال‌های گذشته نشان داد که اگر هدف، صرفاً جذب سرمایه‌گذار و بازگشت مالی باشد و نگاه فرهنگی در حاشیه قرار بگیرد، نتیجه مطلوبی به دست نمی‌آید.

به گفته وی، در خانه ترابی نیز همان اشتباه تکرار شده است. او خواستار آن شد که انجمن‌ها، فعالان گردشگری، میراث و صنایع دستی در این فضاها حضور داشته باشند و خانه‌هایی مانند خانه تسنیم به پایگاهی برای شناسایی و معرفی سمنان تاریخی تبدیل شوند.

این فعال میراث فرهنگی همچنین با اشاره به خانه کلانتر، یکی از بناهای تاریخی شاخص سمنان، گفت در مواردی حتی آسیب‌هایی نظیر سقف‌زنی و تغییرات غیراصولی نیز دیده می‌شود، بی‌آنکه نظارت کافی و بازدارنده‌ای وجود داشته باشد.

به گفته طالب، شهر به سرمایه‌گذارانی نیاز دارد که نگاه فرهنگی داشته باشند، نه صرفاً نگاه مادی. اگر اداره میراث شهرستان از قدرت تخصصی کافی برخوردار بود، می‌توانست هم بر نحوه مرمت نظارت کند و هم از تخریب خانه‌های اطراف و بافت‌های پیرامونی جلوگیری کند.

چرا جامعه محلی هنوز پای کار نیامده است؟

در کنار این دغدغه‌ها، موضوع مشارکت جامعه محلی نیز بارها مطرح شده است.  باید خانه‌های تاریخی باز باشند و افرادی به‌صورت داوطلبانه، آموزشی و غیرانتفاعی در آن‌ها مستقر شوند تا مباحثی مانند شهرشناسی، بازارشناسی و محله‌گردی گسترش یابد و آگاهی‌بخشی به جامعه محلی یکی از پیش‌شرط‌های صیانت از بافت تاریخی است؛ چرا که بدون مشارکت ساکنان و کسبه، هیچ برنامه مرمتی به نتیجه پایدار نمی‌رسد.

تخریب در بافت ثبت ملی؛ هشدارها جدی‌تر شده است

در همین حال، برخی از تخریب‌های اخیر نیز نگرانی‌ها را بیشتر کرده است. بنا بر این گزارش، در بافت تاریخی امامزاده یحیی که ثبت ملی شده، در ماه‌های گذشته یکی از پلاک‌های ارزشمند تخریب شده و پرسش‌هایی جدی درباره چرایی این رخداد مطرح است. همچنین گفته می‌شود تکیه ناسار برای چندین ماه دچار پدیده وندالیسم بوده، اما واکنش موثری از سوی متولیان دیده نشده است. این در حالی است که شهرها و روستاهای اطراف سمنان و شرق استان، به گفته منتقدان، مرمت شده و در مسیر گردشگری قرار گرفته‌اند.

میراث سمنان؛ بین آمار و واقعیت

جمع‌بندی دیدگاه‌های مطرح‌شده در سمنان نشان می‌دهد آنچه امروز بیش از هر چیز مورد انتقاد قرار دارد، «نگاه آماری» به میراث فرهنگی و کم‌رنگ شدن نگاه تخصصی، فرهنگی و مشارکتی است. فعالان میراث و بازار هشدار می‌دهند که ادامه این روند می‌تواند به تضعیف بیشتر بافت تاریخی، کاهش گردشگری شهری و از دست رفتن بخشی از هویت سمنان منجر شود؛ هویتی که به باور آنان، اگر درست مدیریت شود، می‌تواند به جای یک مسئله فرسایشی، به مهم‌ترین فرصت توسعه فرهنگی و اقتصادی شهر تبدیل شود.

انتهای خبر/