به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»، دبیر حزب مؤتلفه اسلامی استان سمنان در یادداشت اختصاصی نوشت: از وعده‌های گشایش اقتصادی تا واقعیتِ خروج آمریکا؛ برجام همچنان آزمونی مهم برای سنجش هزینه‌ها و دستاوردهای دیپلماسی ایران است. تجربه‌ای که نشان داد در سیاست خارجی، نه می‌توان از مذاکره چشم پوشید و نه می‌توان منافع ملی را به وعده‌های قدرت‌های خارجی گره زد.

سخنان اخیر محمدجواد ظریف بار دیگر موضوعی مهم را به افکار عمومی یادآوری کرده است: از تجربه برجام چه آموخته‌ایم و تا چه اندازه توانسته‌ایم از واقعیت‌های گذشته برای ترسیم مسیر آینده سیاست خارجی کشور درس بگیریم؟

تردیدی نیست که دیپلماسی یکی از ابزارهای مهم تأمین منافع ملی است؛ اما دیپلماسی زمانی به موفقیت می‌رسد که بر شناخت دقیق طرف مقابل، حفظ اقتدار ملی، توازن تعهدات و تضمین منافع متقابل استوار باشد؛ نه بر خوش‌بینی به وعده‌های قدرت‌هایی که سابقه پایبندی آن‌ها به تعهدات، همواره محل پرسش بوده است.

برجام با وعده گشایش اقتصادی و رفع تحریم‌ها به جامعه معرفی شد؛ اما خروج یک‌جانبه آمریکا از این توافق در سال ۲۰۱۸ و ناتوانی طرف‌های اروپایی در جبران کامل آثار این اقدام، نشان داد که اتکا به توافق‌های سیاسی، بدون برخورداری از تضمین‌های مؤثر و سازوکارهای عملی برای مقابله با نقض تعهدات، می‌تواند هزینه‌های سنگینی به کشور تحمیل کند. این تجربه، ضرورت بازنگری جدی در مبانی، شیوه و ضمانت‌های مذاکرات را بیش از پیش آشکار ساخت.

در این میان، پرسش از ظریف، به‌عنوان یکی از چهره‌های اصلی مذاکرات هسته‌ای، پرسشی روشن و مبتنی بر ضرورت پاسخ‌گویی در برابر افکار عمومی است: آیا امروز می‌توان ارزیابی جامعی از فاصله میان وعده‌های اولیه برجام و نتایج عملی آن ارائه کرد؟ در توافق‌های احتمالی آینده، چه تضمین‌هایی باید پیش‌بینی شود تا منافع کشور بار دیگر به تصمیم‌ها و تغییر رویکرد دولت‌های خارجی وابسته نماند؟ همچنین چگونه می‌توان اطمینان یافت که منافع اقتصادی ایران به‌صورت ملموس، قابل راستی‌آزمایی و متناسب با تعهدات طرف مقابل تأمین شود؟

مسئله اصلی، مخالفت با مذاکره نیست؛ بلکه تبدیل مذاکره به محور اصلی حل مشکلات کشور و غفلت از ظرفیت‌های داخلی است. اقتصاد ایران برای پیشرفت پایدار، بیش از آنکه در انتظار تغییر رفتار واشنگتن بماند، به تقویت تولید ملی، افزایش سرمایه‌گذاری، حمایت از کارآفرینان، اصلاح نظام اداری و بهره‌گیری از توان جوانان و نخبگان نیاز دارد. دیپلماسی باید در خدمت تقویت اقتصاد و اقتدار ملی باشد، نه آنکه سرنوشت این دو را به نتیجه مذاکرات وابسته کند.

ما معتقدیم سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران باید بر سه اصل بنیادین عزت، حکمت و مصلحت استوار باشد. عزت، به معنای حفظ استقلال، کرامت و شأن ملت ایران است؛ حکمت، مستلزم شناخت واقعیت‌های جهان، محاسبه دقیق شرایط و پرهیز از ساده‌اندیشی است؛ و مصلحت، به معنای سنجش هزینه‌ها و دستاوردها بر اساس منافع بلندمدت کشور و نسل‌های آینده است.

بر همین اساس، هر توافقی باید از تضمین‌های عملی، نظارت دقیق، توازن در تعهدات و سازوکارهای مؤثر برای مقابله با نقض عهد برخوردار باشد. تجربه برجام نشان داد که صرف امضای یک توافق، به‌تنهایی ضامن اجرای تعهدات نیست. همچنین هیچ مسئول یا جریان سیاسی نباید خود را از ارزیابی عملکرد و پاسخ‌گویی در برابر افکار عمومی مستثنا بداند؛ چراکه نقد منصفانه گذشته، مقدمه تصمیم‌گیری بهتر برای آینده است.

اکنون انتظار می‌رود ظریف و دیگر مدافعان رویکرد برجامی، در کنار تحلیل رفتار قدرت‌های جهانی، درباره دستاوردها، کاستی‌ها و درس‌های مشخص این تجربه نیز با صراحت سخن بگویند. جامعه حق دارد بداند چه نقاط ضعفی در روند مذاکرات وجود داشت، چه تضمین‌هایی می‌توانست از خسارت‌های بعدی جلوگیری کند و چگونه باید از تکرار خطاهای احتمالی در توافق‌های آینده پیشگیری کرد.

برجام باید به تجربه‌ای برای افزایش دقت در تصمیم‌گیری‌های راهبردی کشور تبدیل شود؛ تجربه‌ای که نه به نفی اصل دیپلماسی بینجامد و نه زمینه‌ساز تکرار اعتماد بی‌پشتوانه شود. آنچه اهمیت دارد، عبور از دوگانه نادرستِ مذاکره یا مقاومت و حرکت به‌سوی سیاست خارجی واقع‌بینانه‌ای است که در آن، دیپلماسی، توان دفاعی، ظرفیت اقتصادی و انسجام ملی در خدمت یک هدف مشترک قرار گیرند: حفظ منافع ملت ایران.

سیاست خارجی موفق، نه در نفی دیپلماسی خلاصه می‌شود و نه در اعتماد بی‌قیدوشرط به غرب؛ بلکه در بهره‌گیری هوشمندانه از مذاکره، اتکا به توان داخلی و صیانت از منافع ملی با تکیه بر اقتدار، واقع‌بینی و تضمین‌های عملی معنا پیدا می‌کند. برجام باید چراغ راه آینده باشد، نه تجربه‌ای که هزینه‌های آن دوباره بر دوش ملت ایران گذاشته شود.

یادداشت: نجف‌علی انتظاری- دبیر حزب مؤتلفه اسلامی استان سمنان