به گزارش خبرنگار فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»، در دهه‌های اخیر، زیست دینی نسل جدید در ایران دچار دگرگونی‌های معناداری شده است؛ دگرگونی‌هایی که نه لزوماً به معنای فاصله گرفتن از دین، بلکه بیش از هر چیز نشان‌دهنده تغییر در شیوه دینداری، زبان ایمان و نسبت جوانان با مفاهیم سنتی اعتقادی است. در این میان، جایگاه امام زمان (عج) به‌عنوان محور اندیشه مهدویت در تشیع، یکی از مهم‌ترین مفاهیمی است که این تغییرات را به‌روشنی بازتاب می‌دهد.

بر اساس آموزه‌های شیعی، ایمان به امام حی و حاضر، نه صرفاً یک باور تاریخی، بلکه رکن اساسی دینداری شیعه است. در روایات متعددی، از جمله حدیث مشهور پیامبر اکرم (ص) که می‌فرمایند: «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتةً جاهلیة»، شناخت امام زمان (عج) شرط خروج از جاهلیت دانسته شده است. اما پرسش اساسی اینجاست که این «شناخت» در زیست دینی نسل امروز چه معنایی پیدا کرده و چه نسبتی با زندگی واقعی جوانان برقرار کرده است؟

کاهش مناسک یا تغییر معنا؟

بررسی‌های میدانی، گفت‌وگو با جوانان و تحلیل محتوای فضای مجازی نشان می‌دهد که بسیاری از نسل جدید همچنان به امام زمان (عج) باور دارند، اما این باور الزاماً در قالب‌های سنتی مانند دعاهای جمعی، مراسم ثابت یا ادبیات رسمی بروز پیدا نمی‌کند. برای بخشی از جوانان، امام زمان (عج) بیش از آنکه یک مفهوم آیینی باشد، نمادی از «امید»، «عدالت نهایی» و «امکان تغییر» است.

یکی از دانشجویان در گفت‌وگویی غیررسمی می‌گوید: «من شاید هر هفته دعای ندبه نخوانم، اما وقتی از بی‌عدالتی خسته می‌شوم، تنها چیزی که به من آرامش می‌دهد این است که باور دارم دنیا بی‌صاحب نیست.» این جمله کوتاه، تصویری واقعی از نوعی دینداری درونی‌شده را نشان می‌دهد که الزاماً با شاخص‌های رسمی قابل سنجش نیست.

گسست زبانی میان نهاد دین و نسل جدید

یکی از چالش‌های اصلی در انتقال مفهوم مهدویت به نسل امروز، شکاف زبانی و مفهومی است. ادبیاتی که در بسیاری از منابع، متون آموزشی یا برنامه‌های رسمی درباره امام زمان (عج) استفاده می‌شود، همچنان مبتنی بر پیش‌فرض‌های چند دهه قبل است؛ در حالی که نسل امروز با پرسش‌هایی متفاوت زندگی می‌کند: نسبت انتظار با مسئولیت اجتماعی چیست؟ آیا انتظار به معنای صبر منفعلانه است یا کنش فعال؟ امام غایب چه نسبتی با مسائل روزمره مانند تبعیض، فقر، مهاجرت و بحران معنا دارد؟

وقتی این پرسش‌ها بی‌پاسخ بماند یا پاسخ‌ها صرفاً کلیشه‌ای باشد، طبیعی است که ارتباط جوان با مفهوم امام زمان (عج) به سطحی عاطفی یا صرفاً ذهنی محدود شود.

مهدویت و تجربه زیسته عدالت

در سال‌های اخیر، پژوهشگران حوزه دین و جامعه تأکید کرده‌اند که اگر مهدویت صرفاً به آینده‌ای نامعلوم حواله داده شود، کارکرد اجتماعی خود را از دست می‌دهد. در مقابل، هر جا که انتظار با عدالت‌خواهی، مسئولیت‌پذیری و اصلاح فردی و اجتماعی پیوند خورده، نسل جدید توانسته است ارتباط معنادارتری با این مفهوم برقرار کند.

نمونه‌های این رویکرد را می‌توان در فعالیت‌های جهادی، کنش‌های داوطلبانه اجتماعی و حتی برخی حرکت‌های خودجوش فرهنگی دید؛ جایی که جوانان بدون شعارهای پررنگ، تلاش می‌کنند «منتظرِ مؤثر» باشند. این همان برداشتی است که در روایات نیز مورد تأکید قرار گرفته است؛ آنجا که انتظار فرج، «افضل الاعمال» معرفی می‌شود، نه به‌عنوان حالت انفعالی، بلکه به‌عنوان سبک زندگی.

نقش رسانه‌ها در بازنمایی امام زمان (عج)

رسانه‌های رسمی و انقلابی، از جمله خبرگزاری‌ها، نقش مهمی در بازنمایی امام زمان (عج) دارند. اگر این بازنمایی صرفاً محدود به مناسبت‌ها، ادعیه و نقل روایات بدون پیوند با مسائل عینی جامعه باشد، نمی‌تواند پاسخگوی نیاز نسل جدید باشد. در مقابل، روایت‌های انسانی، گزارش‌های میدانی و پرداختن به تجربه‌های واقعی جوانان می‌تواند مهدویت را از یک مفهوم انتزاعی به یک حقیقت زیسته نزدیک کند.

نسل امروز بیش از آنکه به خطابه نیاز داشته باشد، به روایت نیاز دارد؛ روایتی که نشان دهد چگونه می‌توان در جهانی پر از ابهام، با تکیه بر باور به امام زمان (عج) امید را زنده نگه داشت.

جمع‌بندی

جایگاه امام زمان (عج) در زیست دینی نسل امروز نه حذف شده و نه بی‌اهمیت شده است؛ بلکه در حال تغییر شکل است. این تغییر، اگر درست فهم و روایت نشود، می‌تواند به سوءبرداشت از «کاهش دینداری» منجر شود. در حالی که واقعیت، بیش از هر چیز، از جابه‌جایی زبان ایمان و شیوه دینداری حکایت دارد.

بازخوانی مفهوم انتظار، به‌روزرسانی ادبیات مهدوی و پیوند دادن باور به امام زمان (عج) با مسائل واقعی زندگی، می‌تواند این جایگاه را از حاشیه ذهن به متن زندگی نسل امروز بازگرداند؛ نسلی که همچنان، شاید بی‌سر و صدا، در جست‌وجوی منجی و معنای عدالت است.