به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»؛ ۲۳ ربیع‌الاول سال ۲۰۱ هجری قمری، روزی است که در تاریخ قم با ورود حضرت فاطمه معصومه(س) به این شهر گره خورده است؛ بانویی که پس از سفری دشوار، قم را به مقصد خود برگزید و حضورش در این شهر، در گذر قرن‌ها به یکی از مهم‌ترین نقاط هویتی قم تبدیل شد.

روایت این هجرت اما تنها روایت یک سفر از شهری به شهر دیگر نیست. اهمیت ماجرا را می‌توان در اثری دید که این حضور بر مسیر تاریخی قم گذاشت؛ شهری که بعدها به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی، دینی و فرهنگی تشیع تبدیل شد.

هجرت؛ وقتی سکون جای خود را به حرکت می‌دهد

در بازخوانی این واقعه، یک مفهوم بیش از هر چیز قابل تأمل است: هجرت.

هجرت در اینجا صرفاً به معنای تغییر مکان نیست؛ بلکه می‌توان آن را نمادی از عبور از وضعیتی دانست که انسان را در سکون نگه می‌دارد. حرکت زمانی معنا پیدا می‌کند که با آگاهی، انتخاب و پذیرش مسئولیت همراه باشد.

همین نقطه، امکان پیوند این واقعه تاریخی با امروز را فراهم می‌کند؛ جامعه‌ای که با دشواری‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی روبه‌روست، چگونه باید با شرایط خود مواجه شود؟ آیا نخستین واکنش باید انتظار برای تغییر شرایط باشد یا می‌توان از ظرفیت‌های موجود برای ساختن مسیر تازه استفاده کرد؟

هجرت یعنی عبور از انفعال

حجت‌الاسلام مرتضی حائری‌نسب در تحلیل مفهوم هجرت حضرت معصومه(س)، این حرکت را فراتر از یک جابه‌جایی تاریخی می‌داند و معتقد است می‌توان از آن، الگویی برای عبور از انفعال و رسیدن به کنشگری آگاهانه استخراج کرد.

به گفته وی، هجرت حضرت معصومه(س) در شرایط خفقان سیاسی و استبداد عصر عباسی را می‌توان نشانه‌ای از تسلیم نشدن در برابر شرایط تحمیلی دانست؛ حرکتی که با انتخاب آگاهانه همراه شد و زمینه‌ای تازه برای اثرگذاری فراهم کرد.

حائری‌نسب با اشاره به اینکه حضور حضرت معصومه(س) در قم به یک نقطه عطف تاریخی تبدیل شد، بر نقش پیوند علم، معنویت و عاملیت اجتماعی تأکید می‌کند و معتقد است تجربه قم نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری بر نهادهای علمی، فرهنگی و مردمی می‌تواند مسیر یک جامعه را در بلندمدت تغییر دهد.

این کارشناس همچنین پیام این هجرت برای جامعه امروز را در مسئولیت‌پذیری، امیدآفرینی فعال و حرکت می‌داند؛ امیدی که صرفاً انتظار برای بهتر شدن شرایط نیست، بلکه با تلاش برای ساختن آینده همراه است.

از هجرت تاریخی تا مسئله امروز ایران

اگر از روایت تاریخی فاصله بگیریم و به ایران امروز نگاه کنیم، مفهوم هجرت معنای تازه‌ای پیدا می‌کند.

امروز یکی از پرسش‌های جدی جامعه ایران، نسبت جوانان با آینده و تصمیم آنها برای ماندن، رفتن یا تلاش برای تغییر شرایط است. مهاجرت بخشی از واقعیت اجتماعی امروز ایران شده و در کنار عوامل اقتصادی، شغلی و اجتماعی، مسئله امید به آینده نیز در تصمیم‌های افراد نقش دارد.

در چنین شرایطی، بازخوانی هجرت حضرت معصومه(س) نباید به این معنا باشد که «ماندن» همیشه بر «رفتن» ترجیح دارد یا هر مهاجرتی باید نفی شود. مسئله مهم‌تر، هدف و نتیجه حرکت است.

یک حرکت می‌تواند صرفاً واکنشی به شرایط موجود باشد و می‌تواند انتخابی آگاهانه برای رسیدن به یک مقصد و ساختن وضعیتی بهتر باشد.

از همین منظر، مفهوم هجرت می‌تواند برای امروز ایران از معنای جغرافیایی خود فراتر برود؛ جامعه نیز گاهی نیازمند هجرت از انفعال به مسئولیت، از ناامیدی به امید فعال و از گلایه صرف به کنشگری است.

وقتی یک حرکت، به یک جریان تبدیل می‌شود
اهمیت تاریخی ورود حضرت معصومه(س) به قم را نمی‌توان تنها با مدت حضور ایشان در این شهر سنجید. مسئله اصلی، اثری است که این حضور در حافظه و هویت تاریخی قم برجای گذاشت.

قم در قرن‌های بعد به یکی از مراکز مهم علمی و دینی تبدیل شد و حرم حضرت معصومه(س) نیز به محور مهم هویت معنوی این شهر بدل شد.

البته نمی‌توان همه تحولات تاریخی قم را صرفاً به یک واقعه نسبت داد؛ شکل‌گیری یک مرکز علمی و فرهنگی نتیجه مجموعه‌ای از عوامل تاریخی، اجتماعی و فکری است. با این حال، حضور حضرت معصومه(س) را می‌توان یکی از نقاط عطف مهم در این مسیر دانست.

اینجاست که یک درس مهم برای امروز شکل می‌گیرد: تحولات بزرگ الزاماً از اتفاقات بزرگ آغاز نمی‌شوند؛ گاهی یک انتخاب، یک حضور یا یک حرکت، زمینه شکل‌گیری یک جریان بلندمدت را فراهم می‌کند.

ایران امروز؛ نیازمند هجرت از انفعال

شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی، گاهی جامعه را به سمت بی‌تفاوتی و انتظار سوق می‌دهد. وقتی آینده مبهم می‌شود، طبیعی است که بخشی از جامعه ترجیح دهد تنها به فکر عبور از امروز باشد.

اما جامعه‌ای که تمام انرژی خود را صرف تحمل شرایط کند، فرصت ساختن آینده را از دست می‌دهد.

اینجا مفهوم «هجرت» می‌تواند یک بازخوانی اجتماعی پیدا کند؛ نه دعوت به نادیده گرفتن مشکلات و نه توصیه‌ای ساده برای صبر کردن، بلکه دعوت به تغییر نوع مواجهه با مسئله.

هجرت از انفعال یعنی شهروند فقط منتظر تصمیم دیگران نباشد.
هجرت از ناامیدی یعنی آینده را از پیش شکست‌خورده تصور نکند.
هجرت از مصرف‌کنندگی یعنی سهمی در تولید و ساختن داشته باشد.
و هجرت از بی‌تفاوتی یعنی نسبت به سرنوشت جامعه احساس مسئولیت کند.

این نگاه البته مسئولیت ساختارها و مدیران را حذف نمی‌کند. جامعه برای عبور از مشکلات به سیاست‌گذاری درست، مدیریت کارآمد، فرصت‌های شغلی، ثبات اقتصادی و پاسخگویی نیاز دارد. اما در کنار این الزامات، عاملیت اجتماعی مردم نیز بخشی از معادله آینده است.

نسل جوان؛ هجرتی که الزاماً رفتن نیست
شاید یکی از مهم‌ترین برداشت‌ها برای نسل جوان همین باشد که «هجرت» الزاماً به معنای ترک سرزمین نیست.

گاهی هجرت یعنی یادگیری یک مهارت جدید، ساختن یک کسب‌وکار، ورود به عرصه علمی، حل یک مسئله اجتماعی یا حتی مطالبه‌گری برای اصلاح وضع موجود.

جوانی که در برابر مشکلات، تنها به خروج از شرایط فکر می‌کند، یک گزینه پیش روی خود دارد؛ اما جوانی که تصمیم می‌گیرد بخشی از شرایط را تغییر دهد، گزینه دیگری نیز خلق می‌کند.

البته انتخاب مهاجرت یا ماندن، تصمیمی شخصی است و نمی‌توان برای همه نسخه واحد پیچید. آنچه اهمیت دارد این است که جامعه بتواند چشم‌اندازی بسازد که در آن ماندن نیز یک انتخاب معنادار و آینده‌دار باشد.

از یک مقصد تاریخی تا یک سؤال برای امروز

ورود حضرت معصومه(س) به قم، واقعه‌ای متعلق به بیش از دوازده قرن پیش است؛ اما بازخوانی آن می‌تواند فرصتی برای طرح یک پرسش امروزی باشد: جامعه ایران در مواجهه با شرایط دشوار، قرار است فقط منتظر تغییر بماند یا خود نیز بخشی از فرآیند تغییر خواهد بود؟

هجرت حضرت معصومه(س) را می‌توان روایتی از انتخاب، حرکت و اثرگذاری دانست؛ روایتی که نشان می‌دهد یک حرکت، زمانی اهمیت تاریخی پیدا می‌کند که از یک تصمیم فردی فراتر رود و در طول زمان به یک جریان تبدیل شود.

قم امروز تنها یادآور مقصد یک سفر تاریخی نیست؛ شهری است که هویت آن طی قرن‌ها بر بستر مجموعه‌ای از تحولات علمی، فرهنگی و اجتماعی شکل گرفته است.

برای ایران امروز نیز شاید مسئله اصلی فقط عبور از بحران نباشد؛ مسئله، ساختن مقصدی روشن پس از عبور از بحران است.

اگر تاریخ قم از یک هجرت، یک هویت ساخت، پرسش امروز ایران این است که از دشواری‌های کنونی چه خواهد ساخت؛ جامعه‌ای منفعل که تنها شرایط را تحمل می‌کند، یا جامعه‌ای کنشگر که در کنار مطالبه اصلاح، سهم خود را در ساختن آینده می‌پذیرد؟

شاید «هجرت» برای امروز، بیش از آنکه به معنای رفتن باشد، به معنای حرکت کردن باشد؛ حرکتی آگاهانه از آنچه هست به سوی آنچه می‌توان ساخت.

انتهای خبر/