به گزارش خبرنگار اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «مرات»، در ماه‌های اخیر اجرای طرح موسوم به «پرداخت دوکارته» برای خرید نان در استان سمنان، به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز میان مردم، نانوایان و حتی برخی کارشناسان تبدیل شده است. طرحی که در ابتدا با هدف ساماندهی یارانه آرد و حمایت از نانوایان در قالب سامانه‌های هوشمند مطرح شد، اکنون در عمل به فرآیندی پیچیده و زمان‌بر برای شهروندان تبدیل شده و موجی از نارضایتی عمومی را به دنبال داشته است. البته آنچه امروز محل بحث و انتقاد است، نه صرفاً اصل افزایش هزینه‌ها، بلکه شیوه اجرای طرح و نحوه مواجهه با مردم است.

وعده‌ای که قرار بود از جیب دولت پرداخت شود

بر اساس سیاست‌های پیشین در چارچوب سامانه هوشمند توزیع آرد و نان، که با نام «سامانه نانینو» شناخته می‌شود، قرار بود در صورت افزایش هزینه‌های تولید (از جمله دستمزد، بیمه، انرژی و سایر هزینه‌های جانبی)، مابه‌التفاوت از سوی دولت به‌عنوان کمک‌هزینه جبرانی به نانوایان پرداخت شود تا قیمت رسمی نان برای مردم افزایش محسوسی نداشته باشد.

به بیان ساده‌تر، فلسفه طرح این بود که اگر هزینه نان بالا می‌رود، فشار آن مستقیماً بر دوش مصرف‌کننده نیفتد و دولت این فاصله را جبران کند. اما در عمل، به‌دلیل تأخیر در پرداخت کمک‌هزینه‌ها این مابه‌التفاوت به شکل دیگری جبران شد: از طریق دریافت مبلغ اضافه از مردم با کارت‌خوان دوم.

اینجاست که پرسش اصلی شکل می‌گیرد: اگر قرار بود افزایش هزینه‌ها از طریق کمک دولت پوشش داده شود، چرا اکنون شهروندان در صف نان باید آن را پرداخت کنند؟

روایت رسمی؛ عقب‌ماندگی قیمت‌ها و فشار هزینه‌ها

در واکنش به این انتقادها، مسئولان استانی افزایش هزینه‌های تولید و عقب‌ماندگی قیمت نان نسبت به استان‌های همجوار را دلیل اصلی اجرای این شیوه عنوان کرده‌اند. معاون اقتصادی استاندار سمنان در گفت‌وگو با رسانه‌ها اعلام کرده که استمرار فعالیت نانوایی‌ها با قیمت‌های قبلی امکان‌پذیر نبوده و لازم بوده راهکاری برای جبران هزینه‌ها در نظر گرفته شود. 

بر اساس این توضیحات، هدف از اجرای پرداخت دوکارته جلوگیری از کاهش کیفیت یا وزن نان و حفظ پایداری عرضه عنوان شده است. با این حال، منتقدان معتقدند اگر قرار بوده هزینه‌ها اصلاح شود، این اقدام باید در قالب یک تصمیم شفاف و با اطلاع‌رسانی عمومی انجام می‌شد، نه به‌صورت تدریجی و بدون توضیح روشن برای مردم.

اجرای بدون اطلاع‌رسانی؛ آغاز سردرگمی

بسیاری از شهروندان سمنانی می‌گویند با مراجعه به نانوایی‌ها، ناگهان با وضعیتی مواجه شده‌اند که باید مبلغ نان را در دو مرحله یا با دو کارت‌خوان پرداخت کنند؛ بدون آنکه پیش‌تر توضیح شفافی درباره چرایی این اقدام دریافت کرده باشند.

یک شهروند ساکن سمنان می‌گوید: «اول فکر کردم دستگاه خراب است. بعد گفتند باید یک مبلغ جداگانه هم کارت بکشم. هیچ اطلاعیه‌ای ندیده بودم. طبیعی است که آدم سؤال کند.»

در شرایطی که نان کالایی روزمره و حساس است و میلیون‌ها بار در ماه خریداری می‌شود، کوچک‌ترین تغییر در فرآیند پرداخت، اگر شفاف‌سازی نشود، می‌تواند به تنش اجتماعی منجر شود و مشکل دقیقاً همین‌جاست؛ طرحی که ممکن است از منظر اجرایی یا مالی توجیه‌پذیر باشد، اما بدون اقناع افکار عمومی، به سوءتفاهم و بی‌اعتمادی منجر می‌شود.

وقتی صف نان محل تنش می‌شود

در همین رابطه یکی از نانوایان باسابقه سمنان به خبرنگار ما گفت، با اجرای این طرح نانواها دچار یک فشار دوگانه از سمت مردم و مسئولان قرار گرفته‌اند.

این نانوا با گلایه از این موضوع می‌گوید: ما نه تصمیم‌گیرنده‌ایم و نه سیاست‌گذار، اما وقتی کمک‌هزینه‌ها دیر پرداخت می‌شود، ما هم باید به نحوی هزینه‌ها را تأمین کنیم. به ما گفتند طرح دو کارت خوان را اجرا کنید. اما مردم فکر می‌کنند ما خودسرانه پول اضافه می‌گیریم. بارها پیش آمده که مشتری عصبانی شده و بحث بالا گرفته.

او ادامه می‌دهد: اگر از قبل اطلاع‌رسانی درستی صورت می‌گرفت، اگر رسانه‌ها و مسئولان می‌آمدند توضیح می‌دادند که چرا این کار انجام می‌شود، قطعاً مردم همراهی می‌کردند. اما وقتی یک‌شبه اجرا می‌شود، طبیعی است که سوءتفاهم ایجاد شود. به گفته این نانوا، برخی درگیری‌های لفظی در صف‌ها تنها ناشی از بی‌خبری و ابهام است، نه لزوماً مخالفت با اصل افزایش هزینه‌ها.

پرسش کلیدی: چرا افزایش قیمت در نانینو ثبت نشد؟

یکی از ابهامات مهم این طرح، به ساختار سامانه نانینو بازمی‌گردد؛ سامانه‌ای که زیر نظر نهادهای اجرایی و با مدیریت استانی (از جمله فرمانداری‌ها) عمل می‌کند و قیمت‌های رسمی فروش نان در آن تعریف می‌شود.

حال این پرسش مطرح است:

اگر قرار بود قیمت نان اصلاح شود یا مابه‌التفاوتی دریافت شود، چرا این افزایش به‌صورت رسمی در سامانه نانینو ثبت نشد؟ در صورت ثبت رسمی، فرآیند پرداخت یکپارچه باقی می‌ماند و نیازی به کارت‌خوان دوم یا دریافت جداگانه نبود. همین دوگانگی، ذهنیت «پرداخت غیررسمی» را در میان برخی مردم ایجاد کرده و به بی‌اعتمادی دامن زده است.

کارشناسان معتقدند بخشی از مشکل به تعلل در تصمیم‌گیری‌های کلان و ناهماهنگی میان سطح ملی و استانی بازمی‌گردد؛ جایی که افزایش هزینه‌ها رخ داده، اما سازوکار رسمی اصلاح قیمت در سامانه به‌موقع به‌روزرسانی نشده است.

نگاه اجتماعی: مسئله پول نیست، مسئله اعتماد است

برای بررسی ابعاد اجتماعی ماجرا، با احمد کرمی استاد دانشگاه و کارشناس مسائل اجتماعی گفتگو کردیم. او معتقد است موضوع «دوکارت خوان شدن نان» بیش از آنکه اقتصادی باشد، مسئله‌ای ارتباطی و مدیریتی است.

این کارشناس می‌گوید: در جامعه‌ای که فشارهای اقتصادی بالاست، مردم نسبت به هر تغییری در کالاهای اساسی حساس هستند. اگر تغییر بدون توضیح و اقناع صورت گیرد، ذهنیت منفی شکل می‌گیرد. حتی اگر مبلغ افزایش ناچیز باشد، نحوه اجرا می‌تواند تنش‌زا باشد.

کرمی با اشاره تجربه ناموفق دولت چهاردهم در حذف ارز ترجیحی بدون اقناع مردم و ایجاد اعتراض‌های مردمی و در ادامه به آشوب کشیده شدن اعترضات به حق مردم تأکید می‌کند: تجربه نشان داده در بسیاری از اصلاحات اقتصادی، اگر مردم در جریان جزئیات قرار بگیرند و احساس کنند تصمیم شفاف و عادلانه است، همراهی می‌کنند. اما وقتی با واقعیتی مواجه می‌شوند که از قبل درباره آن چیزی نشنیده‌اند، واکنش دفاعی نشان می‌دهند.

به باور این کارشناس، صف نان به‌دلیل ماهیت روزمره و عمومی آن، به‌سرعت به محلی برای بروز نارضایتی تبدیل می‌شود؛ و اگر مدیریت ارتباطی مناسبی وجود نداشته باشد، تنش‌های کوچک می‌تواند بزرگ شود.

حلقه مفقوده: گفت‌وگو با مردم

اگر پیش از اجرای طرح، اطلاعیه رسمی، نشست خبری یا کمپین اطلاع‌رسانی در سطح استان برگزار می‌شد و به مردم توضیح داده می‌شد که چرا کمک‌هزینه‌ها با تأخیر پرداخت شده، چرا ناچار به تغییر شیوه پرداخت شده‌اند، و این وضعیت موقتی است یا دائمی، احتمالاً بخش بزرگی از سوءتفاهم‌ها کاهش می‌یافت.

از این منظر، «دوکارته شدن نان» در سمنان، آزمونی برای مدیریت ارتباطی مسئولان بود؛ آزمونی که به باور بسیاری، در بخش اطلاع‌رسانی نمره بالایی نگرفت.

نتیجه‌گیری

آنچه امروز در سمنان رخ داده، بیش از آنکه یک اختلاف مالی ساده باشد، نمونه‌ای از شکاف میان سیاست‌گذاری و افکار عمومی است. قرار بود افزایش هزینه‌ها با کمک دولت جبران شود؛ اما در عمل، مردم با پرداخت مضاعف مواجه شدند. قرار بود سامانه نانینو شفافیت ایجاد کند؛ اما کارت‌خوان دوم، ابهام تازه‌ای آفرید.

در نهایت، شاید مهم‌ترین درس این تجربه آن باشد که در حوزه کالاهای اساسی، شفافیت و اقناع اجتماعی به اندازه منابع مالی اهمیت دارد. مردم اگر بدانند چرا باید هزینه‌ای بپردازند و این تصمیم چگونه و برای چه مدتی اتخاذ شده، غالباً همراهی می‌کنند.

اما وقتی پاسخ پرسش‌ها داده نشود، حتی ساده‌ترین خرید روزانه – خرید نان – هم می‌تواند به صحنه‌ای از دلخوری، بحث و بی‌اعتمادی بدل شود.

انتهای خبر/