به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»، تکایا در فرهنگ مذهبی و اجتماعی ایران از دیرباز جایگاهی ویژه داشته‌اند. این فضاها که اغلب در دل بافت‌های تاریخی شهرها و محله‌های قدیمی شکل گرفته‌اند، تنها محل برگزاری آئین‌های سوگواری نبوده‌اند، بلکه نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی و حفظ سنت‌های فرهنگی نیز ایفا کرده‌اند. 

در گذشته، زمانی که ساختار محله‌ای شهرها پررنگ‌تر بود، تکایا به عنوان نقطه تجمع مردم هر محله شناخته می‌شدند؛ جایی که علاوه بر برگزاری مراسم عزاداری و تعزیه، مردم برای همفکری، همکاری‌های اجتماعی و حتی تصمیم‌گیری‌های محلی نیز گرد هم می‌آمدند.  

از سوی دیگر، تکایا بخشی مهم از معماری مذهبی ایران به شمار می‌روند. این بناها معمولاً با در نظر گرفتن نیازهای آئینی و مذهبی طراحی می‌شدند؛ به‌گونه‌ای که امکان برگزاری تعزیه، سینه‌زنی و دیگر آئین‌های سوگواری در آن‌ها فراهم باشد.

در بسیاری از تکایا، عناصر معماری خاصی مانند سکوهای تعزیه، شاه‌نشین‌ها، فضاهای ویژه برای حضور بانوان و همچنین سازه‌هایی برای برپا کردن خیمه‌های عزاداری دیده می‌شود. به همین دلیل، تکایا علاوه بر ارزش مذهبی، از نظر معماری و تاریخی نیز اهمیت زیادی دارند و بخشی از میراث فرهنگی شهرها محسوب می‌شوند.  

در استان سمنان و شهر شاهرود نیز نمونه‌ای شاخص از این بناهای آئینی وجود دارد که با نام «تکیه زنجیری» شناخته می‌شود. این تکیه در تقاطع محله نخل و محله مسجد امام حسن عسکری واقع شده و از بناهای شناخته‌شده و قدیمی شهر به شمار می‌رود. 

بسیاری از آئین‌های مذهبی و سنتی مردم شاهرود در طول سالیان در این مکان برگزار شده و همین موضوع باعث شده است که تکیه زنجیری جایگاه ویژه‌ای در حافظه فرهنگی و مذهبی مردم این شهر پیدا کند.  

تکیه زنجیری علاوه بر کارکرد مذهبی، از نظر تاریخی نیز اهمیت قابل توجهی دارد. این بنا یکی از قدیمی‌ترین مکان‌هایی است که در شاهرود برای برگزاری مراسم تعزیه و عزاداری مورد استفاده قرار گرفته است.

در گذشته، تعزیه‌خوانی یکی از مهم‌ترین جلوه‌های آئینی در ماه محرم و دیگر مناسبت‌های مذهبی بود و تکایا به عنوان مهم‌ترین محل اجرای این مراسم شناخته می‌شدند. حضور مردم از محله‌های مختلف در چنین فضاهایی، علاوه بر برگزاری مراسم سوگواری، فرصتی برای تقویت پیوندهای اجتماعی میان ساکنان شهر نیز فراهم می‌کرد.  

از سوی دیگر، نام «تکیه زنجیری» خود نشان‌دهنده یکی از ویژگی‌های خاص این بناست. بسیاری از بناهای تاریخی بر اساس شاخصه‌ای در معماری، موقعیت جغرافیایی یا کارکرد خود نام‌گذاری شده‌اند و این تکیه نیز از این قاعده مستثنا نیست.

در واقع وجود زنجیری بزرگ در سازه سقف و نحوه استفاده از آن در برپایی خیمه‌های عزاداری، سبب شده است که این بنا در میان مردم با عنوان «تکیه زنجیری» شناخته شود؛ نامی که به مرور زمان جایگزین نام اصلی آن شده و در میان اهالی شهر رواج یافته است.  

در همین زمینه فرزان احمدنژاد، استاد دانشگاه در گفتگو با خبرنگار فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت» به تشریح تاریخچه و ویژگی‌های این بنای تاریخی و آیینی پرداخته است.  

از «تکیه بازار» تا شهرت به تکیه زنجیری

فرزان احمدنژاد درباره پیشینه این بنا اظهار کرد: نام اصلی این بنا «تکیه بازار» بوده است و بازارها در تاریخ ایران علاوه بر کارکرد اقتصادی، همواره نقش فرهنگی و معنوی مهمی داشته‌اند.  

وی با بیان اینکه زنجیری بزرگ برای این بنا در بندرگز ساخته شده است، افزود: این زنجیر از مسیرهای کوهستانی به شاهرود منتقل شد و در ساختار سقف تکیه مورد استفاده قرار گرفت؛ به‌گونه‌ای که خیمه‌های عزاداری بر روی آن قرار می‌گرفت. به همین دلیل، تکیه بازار شاهرود به مرور با نام «تکیه زنجیری» شناخته شد.  

بنایی که از صفویه تا قاجار گسترش یافت 

این استاد دانشگاه، با اشاره به پیشینه تاریخی این بنا گفت: ساخت تکیه در دوره صفویه آغاز شد و در دوره نادرشاه بخش‌هایی به آن افزوده شد، اما مهم‌ترین توسعه آن در زمان فتحعلی‌شاه قاجار صورت گرفت.  

به گفته وی، در این دوره دو شاه‌نشین در بخش‌های شمالی و جنوبی بنا ساخته شد و در ضلع شرقی نیز طبقه‌ای به ساختمان افزوده شد. طبقه دوم معمولاً محل استقرار بانوان بود تا بتوانند بدون مزاحمت مراسم را تماشا کنند. همچنین در همین دوره آب‌انباری به مجموعه افزوده شد تا نیازهای شرکت‌کنندگان در مراسم تأمین شود.  

احمدنژاد ادامه داد: بعدها کاروانسرایی نیز در کنار این مجموعه ساخته شد که به همت فردی به نام محمدعلی افشار شکل گرفت و درآمد آن برای تأمین هزینه‌های مراسم عزاداری مورد استفاده قرار می‌گرفت.  

آئین‌هایی که با تکیه زنجیری پیوند خورده‌اند

وی با اشاره به آئین‌های مذهبی مرتبط با این تکیه اظهار کرد: یکی از این آئین‌ها «چاوش‌خوانی» است که در بیست‌وهفتم ذی‌حجه برگزار می‌شود و در آن با نواختن سنج و دمام، مردم برای آغاز ایام عزاداری آماده می‌شوند.  

وی با بیان اینکه در سوم محرم آئین «شمع و چراغ» برگزار می‌شود، افزود: در این مراسم، شمع‌ها و چراغ‌هایی که در طول سال به تکیه نذر شده است میان خادمان و عزاداران تقسیم می‌شود تا آن‌ها را تمیز و برای استفاده در مراسم آماده کنند.  

روایتی از آئین «یا عباس» و طوق‌گذاری در پنجم محرم 

احمدنژاد همچنین با اشاره به آئین پنجم محرم گفت: در این روز مراسمی با عنوان «مراسم عباس» یا «طوق‌گذاری» برگزار می‌شود. بر اساس روایت‌های محلی، در گذشته زمانی که گروهی یاغی قصد تصرف قلعه شهر را داشتند، مردم با فریاد «یا عباس» به سمت قلعه حرکت کردند و همین همبستگی باعث عقب‌نشینی مهاجمان شد.  

از نذری شب هفتم تا آئین نخل‌گردانی در تاسوعا

به گفته وی، در شب هفتم محرم نیز مراسمی برگزار می‌شود که در آن برنج و سبزی طبخ و میان عزاداران توزیع می‌شود. همچنین در روز تاسوعا از ساعت ۱۱ صبح آیین «نخل‌گردانی» برگزار می‌شود که از مهم‌ترین مراسم‌های عزاداری مرتبط با این تکیه تاریخی به شمار می‌رود.  

وی در پایان تأکید کرد: مجموعه این آئین‌ها نشان می‌دهد که تکیه زنجیری شاهرود تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی مردم این شهر به شمار می‌رود و در طول سال‌ها نقش مهمی در حفظ و انتقال سنت‌های عزاداری در این منطقه داشته است.

انتهای خبر/