به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»؛ فعال رسانه‌ای در یادداشتی نوشت: این روزها دوباره نام خیام بر سر زبان‌ها افتاده است؛ از رباعیاتش گفته می‌شود، از شعرهایی که قرن‌هاست میان مردم می‌چرخد و هنوز هم تازه به نظر می‌رسد. اما میان همه این روایت‌ها، یک واقعیت کمتر دیده می‌شود: ما خیام را بیشتر حفظ کرده‌ایم تا شناخته باشیم.

برای بسیاری از ما، خیام همان شاعری است که از مرگ و زندگی گفته، از کوتاهی عمر و از رازهایی که انسان هرگز پاسخ قطعی‌شان را پیدا نمی‌کند. رباعیات او آن‌قدر مشهور شده که چهره دیگری از او را در سایه قرار داده است؛ چهره دانشمندی که روزگاری نامش در ریاضیات و نجوم نیز درخشان بود.

خیام فقط شاعر نبود؛ او از برجسته‌ترین دانشمندان زمان خود به شمار می‌رفت. نام او با اصلاح گاه‌شماری جلالی و پژوهش‌های علمی گره خورده و آثارش فراتر از مرزهای ایران شناخته شده است. با این حال، در حافظه عمومی امروز، خیام بیشتر به چند رباعی مشهور تقلیل یافته؛ گویی جامعه، شاعر را به یاد سپرده اما دانشمند را فراموش کرده است.

شاید دلیل این ماندگاری، نزدیکی رباعیات خیام به زندگی امروز باشد. او از پرسش‌هایی حرف می‌زند که هنوز هم برای انسان معاصر آشناست؛ از تردید، از گذر زمان، از ناپایداری دنیا و از این دغدغه قدیمی که «انسان در این جهان چه جایگاهی دارد؟»

در روزگاری که آدم‌ها میان سرعت زندگی، اخبار بی‌پایان و روزمرگی گرفتار شده‌اند، حرف‌های خیام هنوز هم مکث ایجاد می‌کند. همان چند بیت کوتاه، گاهی انسان را وادار می‌کند لحظه‌ای بایستد و دوباره به زندگی فکر کند. شاید همین ویژگی است که باعث شده خیام، بعد از قرن‌ها همچنان زنده بماند.

اما مسئله فقط ماندگاری شعر نیست. خیام یادآور دوره‌ای از تاریخ ایران است که علم، ادبیات و فلسفه از هم جدا نبودند؛ دورانی که اندیشیدن، مرز مشخصی نداشت و دانشمند می‌توانست شاعر هم باشد. بازخوانی خیام، فقط مرور چند رباعی معروف نیست؛ بازگشت به سنتی از تفکر است که علم و فرهنگ را در کنار هم می‌دید.

امروز که بارها از پیشرفت علمی، هویت فرهنگی و جایگاه ایران در جهان سخن گفته می‌شود، شاید بیش از هر زمان دیگری به بازشناسی چنین چهره‌هایی نیاز باشد. جامعه‌ای که مفاخر خود را فقط در حد نام و مناسبت بشناسد، آرام‌آرام پیوندش را با بخشی از حافظه تاریخی و علمی خود از دست می‌دهد.

شاید بزرگداشت خیام، بیش از آنکه یک مراسم تقویمی باشد، فرصتی برای دوباره فکر کردن باشد؛ به نسبت ما با علم، با فرهنگ و با میراث فکری‌مان. خیام فقط شاعر چند رباعی مشهور نیست؛ او یادآور این حقیقت است که ایران، روزگاری در کنار شعر، در علم نیز سخنی برای گفتن داشته است.

یادداشت: محسن زمانپور- فعال رسانه‌ای