به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»، استان سمنان سال‌هاست با پدیده‌هایی مانند خشکسالی، تنش آبی و افت سطح سفره‌های زیرزمینی روبه‌رو است. مسئولان بارها بر ضرورت صرفه‌جویی تأکید کرده و نسبت به آینده منابع آبی هشدار داده‌اند. با این حال، در کنار مطالبه کاهش مصرف از شهروندان، پرسشی جدی درباره سهم مدیریت زیرساختی در شکل‌گیری و تشدید این بحران مطرح است.

بررسی آمارهای رسمی نشان می‌دهد چالش آب در سمنان صرفاً به کاهش بارندگی محدود نمی‌شود. بخشی از این وضعیت به فرسودگی شبکه‌های آبرسانی، روند کند نوسازی تأسیسات و ساماندهی نشدن کامل کنتورهای معیوب مربوط است؛ موضوعاتی که در حوزه مسئولیت شرکت آب و فاضلاب قرار دارد.

آمار اشتراک‌ها و وضعیت کنتورها

بر اساس داده‌های موجود، استان سمنان ۳۵۵ هزار و ۶۴۵ اشتراک آب دارد. از این تعداد، ۲۴ هزار و ۵۰۷ کنتور معیوب شناسایی شده که حدود هفت درصد کل اشتراک‌ها را شامل می‌شود؛ به عبارتی، به طور میانگین از هر ۱۴ مشترک، یک مشترک دارای کنتور خراب است.

از دی‌ماه ۱۴۰۲ تاکنون ۸ هزار و ۶۰۰ کنتور تعویض شده است. با این روند، جایگزینی کامل کنتورهای معیوب به زمان قابل توجهی نیاز خواهد داشت. همچنین در مجموع ۱۲۰ کنتور هوشمند در سطح استان نصب شده که در مقایسه با تعداد کل اشتراک‌ها، سهم اندکی به شمار می‌رود.

کارشناسان معتقدند دقت در اندازه‌گیری مصرف و کاهش آب بدون درآمد، بدون اصلاح سریع‌تر نظام سنجش و پایش، با دشواری روبه‌رو خواهد بود.

هدررفت آب؛ دو وجه یک مسئله

در ادبیات تخصصی حوزه آب، هدررفت به دو بخش «واقعی» و «ظاهری» تقسیم می‌شود. هدررفت واقعی ناشی از نشتی شبکه‌های فرسوده و خطوط انتقال قدیمی است؛ آبی که پیش از رسیدن به مشترک از دست می‌رود. هدررفت ظاهری اما به خرابی کنتورها، خطا در قرائت یا ضعف در کنترل انشعابات مربوط می‌شود؛ یعنی آبی که مصرف می‌شود اما به درستی ثبت و محاسبه نمی‌شود.

بر اساس برآوردهای میدانی در برخی شهرستان‌های استان، از هر ۱۰ لیتر هدررفت، حدود ۶ تا ۷ لیتر مربوط به هدررفت ظاهری و تنها ۳ تا ۴ لیتر مربوط به نشتی واقعی است. این یعنی مشکل کنتورها و ضعف در پایش مصرف، حتی از فرسودگی شبکه نیز سهم بیشتری در آب بدون درآمد دارد. در چنین شرایطی، تعلل در تعویض گسترده کنتورها چگونه توجیه می‌شود؟

شبکه‌های فرسوده؛ سرمایه‌ای که رها شده است

بخش قابل توجهی از خطوط انتقال و شبکه‌های توزیع آب در استان بیش از ۲۵ سال قدمت دارد و در ردیف تأسیسات فرسوده قرار می‌گیرد. هرچند عملیات نشت‌یابی و برخی پروژه‌های بازسازی در سال‌های اخیر اجرا شده، اما شواهد موجود نشان می‌دهد سرعت نوسازی با میزان فرسودگی همخوانی کامل ندارد.

طبق آمارهای ارائه شده، در حال حاضر به‌طور میانگین ۱۸ درصد از شبکه آبرسانی و حدود ۱۰ درصد از خطوط انتقال آب در سطح استان، عمری بالای ۲۵ سال دارند که از منظر فنی و بهره‌برداری، فرسوده تلقی می‌شوند. البته طبق اطلاعات منتشر شده توسط آبفا استان سمنان طی یک سال گذشته پروژه عظیم نشت‌یابی در سطح ۴۰۰ کیلومتر از شبکه استان انجام شده که یکی از پروژه‌های شاخص ایام دهه فجر بوده و همچنان ادامه دارد.

در همین رابطه یکی از پیمانکاران حوزه بهره‌برداری شرکت آب و فاضلاب سمنان در گفتگو با خبرنگار ما می‌گوید: فرسودگی شبکه تنها به ترکیدگی لوله‌ها محدود نمی‌شود؛ نشتی‌های پنهان، افت فشار و افزایش هزینه‌های تعمیر و نگهداری نیز از پیامدهای آن است. در استانی که وابستگی بالایی به منابع زیرزمینی دارد، هر میزان هدررفت به معنای فشار بیشتر بر این منابع خواهد بود.

او با اشاره به اینکه اصلاح شبکه‌های فرسوده نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین است، تصریح می‌کند: وقتی بخشی از درآمد شرکت به دلیل هدررفت ظاهری از دست می‌رود، طبیعی است که منابع کمتری برای نوسازی زیرساخت‌ها باقی بماند و این یک چرخه معیوب است که باید با برنامه‌ریزی دقیق شکسته شود.

با وجود اهمیت موضوع، تاکنون برنامه‌ای جامع و زمان‌بندی‌شده برای بازسازی کامل شبکه‌های فرسوده به صورت عمومی منتشر نشده است؛ موضوعی که به گفته برخی کارشناسان، می‌تواند به شفافیت بیشتر در ارزیابی عملکرد کمک کند.

مطالبه از مردم یا اصلاح از درون؟

در سال‌های اخیر، تمرکز اصلی اطلاع‌رسانی رسمی بر لزوم صرفه‌جویی شهروندان بوده است؛ توصیه‌هایی که بی‌تردید ضروری‌اند. اما آیا می‌توان از مردم انتظار کاهش مصرف داشت، در حالی که بخشی از آب تولیدی پیش از رسیدن به آنها هدر می‌رود یا به دلیل خرابی کنتورها ثبت نمی‌شود؟

وقتی ۷ درصد کنتورها معیوب است و سهم هدررفت ظاهری از هدررفت واقعی بیشتر برآورد می‌شود، مسئولیت اصلی متوجه چه نهادی است؟ آیا اصلاح ساختار اندازه‌گیری و پایش مصرف، به اندازه تبلیغ صرفه‌جویی در دستور کار قرار گرفته است؟

چرخه کمبود منابع و آب بدون درآمد

مدیران حوزه آبفا کمبود اعتبار را یکی از موانع اصلی در مسیر نوسازی شبکه‌ها عنوان می‌کنند. از سوی دیگر، آب بدون درآمد به معنای کاهش منابع مالی شرکت است. این وضعیت می‌تواند چرخه‌ای ایجاد کند که در آن فرسودگی زیرساخت‌ها به افزایش هدررفت و کاهش درآمد منجر شود و در نهایت توان سرمایه‌گذاری را محدودتر کند.

کارشناسان بر این باورند که شکستن این چرخه مستلزم برنامه‌ریزی هدفمند، اولویت‌بندی دقیق پروژه‌ها و تسریع در تعویض کنتورهای معیوب و توسعه کنتورهای هوشمند است.

شکستن این چرخه نیازمند تصمیمی قاطع و تغییر در اولویت‌بندی‌هاست. بدون یک برنامه ضربتی برای تعویض کامل کنتورهای معیوب و افزایش سهم کنتورهای هوشمند، سخن گفتن از مدیریت هوشمند مصرف، بیشتر به یک شعار شباهت دارد تا یک سیاست اجرایی.

ضرورت شفافیت و برنامه‌محوری

امنیت آبی یکی از مؤلفه‌های اصلی توسعه پایدار در هر استان به شمار می‌رود. در شرایطی که سمنان با محدودیت منابع آبی مواجه است، انتظار می‌رود برنامه‌ای مشخص و قابل ارزیابی برای تعویض کامل کنتورهای معیوب، توسعه سامانه‌های هوشمند و بازسازی شبکه‌های فرسوده تدوین و اطلاع‌رسانی شود.

کارشناسان تأکید می‌کنند مدیریت مصرف، هم به مشارکت شهروندان نیاز دارد و هم به اصلاح ساختارهای زیرساختی. تحقق این هدف، مستلزم هم‌زمانی سیاست‌های صرفه‌جویی با نوسازی شبکه‌ها و ارتقای نظام پایش است.

در مجموع، بحران آب در سمنان تنها به عوامل اقلیمی محدود نیست و بخشی از آن به چالش‌های انباشته در حوزه زیرساخت بازمی‌گردد. پاسخ‌گویی شفاف، تسریع در اصلاح شبکه و کاهش ملموس هدررفت، می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در مدیریت این بحران ایفا کند.

جمع‌بندی؛ پرسشی که باید پاسخ داده شود

بحران آب در استان سمنان تنها پیامد تغییرات اقلیمی نیست. بخشی از آن، نتیجه انباشت سال‌ها فرسودگی و کندی در نوسازی زیرساخت‌های حیاتی است. وقتی هزاران کنتور معیوب در شبکه فعال است و سهم آب بدون درآمد قابل توجه برآورد می‌شود، نمی‌توان تمام بار مسئولیت را بر دوش مصرف‌کنندگان گذاشت.

امروز افکار عمومی این پرسش را مطرح می‌کند: در قبال زیرساخت‌هایی که ستون فقرات تأمین آب استان‌اند، چه میزان سرمایه‌گذاری واقعی انجام شده و چرا روند اصلاح آن با بحران موجود هم‌تراز نیست؟

تا زمانی که پاسخ شفاف و عملی به این پرسش داده نشود، هر هشدار درباره کم‌آبی، با این نقد جدی همراه خواهد بود که مدیریت درون‌سازمانی و نوسازی زیرساخت‌ها، به اندازه کافی در اولویت قرار نگرفته است.

بحران آب، آزمون مدیریت است؛ آزمونی که نتیجه آن نه در شعارها، بلکه در کاهش واقعی هدررفت و نوسازی ملموس شبکه‌ها سنجیده خواهد شد.

انتهای خبر/