به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»؛ فرونشست زمین شاید در نگاه نخست پدیده‌ای دور از زندگی روزمره شهروندان به نظر برسد، اما زمانی که این پدیده در مجاورت جاده‌ها، خطوط ریلی و تأسیسات حیاتی رخ می‌دهد، دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک مسئله زمین‌شناسی دانست.

افت مداوم سطح آب‌های زیرزمینی، برداشت بیش از ظرفیت طبیعی آبخوان‌ها و کسری انباشته منابع آب، شرایطی ایجاد کرده است که پیامدهای آن می‌تواند از کاهش ذخایر زیرزمینی فراتر رفته و به تغییرات فیزیکی در سطح زمین منجر شود.

در همین راستا، کسری هوشمندی، کارشناس ارشد حوزه زمین‌شناسی و هیدروژئولوژی، در گفت‌وگو با «مرآت» به تشریح ابعاد فرونشست در استان سمنان، ارتباط آن با افت آبخوان‌ها و تهدیدهای احتمالی این پدیده برای زیرساخت‌های استان پرداخته است.

فرونشست؛ پیامد خاموش افت آبخوان‌ها

هوشمندی با بیان اینکه باید میان «افت سطح آب زیرزمینی» و «نرخ فرونشست زمین» تفاوت قائل شد، اظهار کرد: افت سطح آب به خودی خود معادل فرونشست نیست، اما زمانی که برداشت از آبخوان بیش از میزان تغذیه طبیعی آن باشد، فشار آب منفذی کاهش پیدا می‌کند و لایه‌های ریزدانه زیرسطحی مانند رس و سیلت متراکم می‌شوند که نتیجه آن می‌تواند نشست سطح زمین باشد.

وی افزود: بر اساس داده‌های موجود، نرخ متوسط فرونشست در بخش‌هایی از استان سمنان حدود ۱۱ سانتی‌متر در سال برآورد شده و در محدوده دشت سمنان نیز نرخ‌هایی بین ۱۰ تا ۱۳ سانتی‌متر گزارش شده است؛ با این حال برای تعیین نرخ دقیق در یک نقطه مشخص باید از داده‌های مکانی و نقشه‌های پایش ماهواره‌ای استفاده کرد، چراکه فرونشست پدیده‌ای ناهمگن است و شدت آن در نقاط مختلف یک دشت یکسان نیست.

این کارشناس حوزه زمین‌شناسی و هیدروژئولوژی با اشاره به پیامدهای فرونشست برای زیرساخت‌ها بیان کرد: خطر اصلی برای جاده و راه‌آهن صرفاً پایین رفتن یکنواخت زمین نیست، بلکه «نشست ناهمگون» می‌تواند مشکل‌ساز شود؛ اگر یک مسیر ریلی در تمام طول خود به میزان یکسان نشست کند، مدیریت و اصلاح آن ساده‌تر خواهد بود، اما تفاوت میزان نشست در نقاط مجاور می‌تواند هندسه مسیر ریلی، شیب جاده و حتی خطوط انتقال انرژی را تحت تأثیر قرار دهد.

هوشمندی ادامه داد: به همین دلیل نزدیکی پهنه‌های فرونشست به محور سمنان ـ سرخه و خط ریلی تهران ـ مشهد، ضرورت پایش مستمر و تطبیق نقشه‌های فرونشست با مسیر شریان‌های حیاتی را افزایش می‌دهد.

وی با تأکید بر اینکه هر نشست سطحی در محدوده شهری را نمی‌توان بدون بررسی ژئوتکنیکی به افت آبخوان نسبت داد، گفت: با این حال آسیب به برخی تجهیزات پایش منابع آب و تغییر وضعیت سازه‌های مرتبط با این تجهیزات، ضرورت بررسی دقیق‌تر وضعیت دشت‌های درگیر با فرونشست را نشان می‌دهد.

هوشمندی درباره امکان احیای آبخوان پس از مسدود کردن چاه‌ها نیز تصریح کرد: انسداد چاه‌های غیرمجاز اقدامی ضروری است، اما به‌تنهایی به معنای احیای کامل آبخوان نیست؛ زیرا در صورت تداوم برداشت بیش از ظرفیت، لایه‌های زیرزمینی متراکم می‌شوند و بخشی از ظرفیت ذخیره آبخوان می‌تواند به‌صورت دائمی کاهش یابد. بنابراین حتی ورود دوباره آب به سفره لزوماً به معنای بازگشت کامل شرایط گذشته نیست.

این کارشناس با اشاره به نقش کشاورزی در مصرف منابع آب زیرزمینی خاطرنشان کرد: تقلیل بحران آبخوان فقط به چاه‌های غیرمجاز، تصویر کاملی از مسئله ارائه نمی‌دهد؛ چراکه حتی چاه‌های مجاز نیز اگر بیش از ظرفیت تجدیدپذیر آبخوان برداشت کنند، در افزایش کسری مخزن نقش دارند. از سوی دیگر، توسعه شهری و صنعتی و افزایش سطوح نفوذناپذیر نیز می‌تواند میزان تغذیه طبیعی سفره‌ها را کاهش دهد.

وی راهکار اصلی برای کنترل روند فرونشست را کاهش واقعی برداشت از منابع آب زیرزمینی دانست و گفت: انسداد چاه‌های غیرمجاز، نصب و کنترل کنتورهای هوشمند برای چاه‌های مجاز، اصلاح الگوی کشت و کاهش روش‌های پرمصرف آبیاری باید در کنار پایش مستمر فرونشست با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و تجهیزات زمینی دنبال شود.

هوشمندی تأکید کرد: تغذیه مصنوعی آبخوان در برخی شرایط می‌تواند مؤثر باشد، اما نمی‌تواند جایگزین مدیریت مصرف و کاهش برداشت شود؛ به‌ویژه در شرایطی که آبخوان با کسری انباشته و افت چندین‌ساله مواجه است.

آبخوان سمنان در نقطه تصمیم

آنچه از وضعیت موجود می‌توان دریافت، این است که فرونشست زمین در دشت‌های سمنان و سرخه را نباید صرفاً یک پدیده زمین‌شناسی تلقی کرد؛ این پدیده نشانه‌ای از برهم خوردن تعادل میان برداشت و تغذیه منابع آب زیرزمینی است.

افت حدود ۲۰ متری سطح آب‌های زیرزمینی در سه دهه گذشته، در کنار کسری قابل توجه مخازن، نشان می‌دهد که بحران آبخوان‌های استان از یک مسئله مقطعی عبور کرده است. خطر اصلی نیز فقط خود فرونشست نیست؛ بلکه پیامدهای تدریجی و گاه برگشت‌ناپذیر آن برای زیرساخت‌هایی است که در پهنه‌های درگیر قرار دارند.

اکنون مسئله اصلی این نیست که آیا فرونشست در سمنان وجود دارد یا خیر؛ مسئله این است که سرعت آن چقدر است، کدام پهنه‌ها و زیرساخت‌ها را درگیر کرده و برای کاهش سرعت آن چه میزان از برداشت آب باید کاهش پیدا کند.

زمینِ نشست‌کرده با آسفالت و بتن به وضعیت گذشته بازنمی‌گردد؛ بنابراین اگر قرار است دشت سمنان و سرخه از یک بحران گسترده‌تر در آینده در امان بمانند، نقطه آغاز باید مدیریت خود آبخوان باشد؛ یعنی کاهش برداشت، کنترل مصرف، پایش مستمر و تصمیم‌گیری بر اساس ظرفیت واقعی منابع آب.

اکنون مهار فرونشست در دشت‌های سمنان و سرخه، بیش از هر چیز به کاهش واقعی برداشت از آبخوان‌ها و اجرای دقیق برنامه‌های مدیریت منابع آب وابسته است؛ اقدامی که تعلل در آن می‌تواند هزینه‌های جبران‌ناپذیری برای استان به همراه داشته باشد.

انتهای خبر/