سیب‌زمینی از محصولات مهم کشاورزی شهرستان شاهرود است و بخش قابل‌توجهی از سطح زیرکشت این محصول در استان سمنان را به خود اختصاص داده است. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی جهاد کشاورزی شاهرود، برداشت سیب‌زمینی در سطح ۱۷۵ هکتار از مزارع این شهرستان به پایان رسیده و بیش از سه‌هزار و ۵۰۰ تن محصول تولید شده است.

با این میزان تولید و متوسط عملکرد ۲۰ تن در هکتار، شاهرود حدود ۵۶ درصد از سطح زیرکشت سیب‌زمینی استان سمنان را در اختیار دارد. بخشی از محصول تولیدی در بازار شهرستان و استان عرضه می‌شود و بخشی نیز به استان‌های هم‌جوار می‌رود.

بر اساس اعلام جهاد کشاورزی، بیش از هزار و ۵۰۰ تن از محصول برداشت‌شده در انبارهای سنتی ذخیره شده است؛ بخشی برای تأمین بذر سال آینده و بخشی با هدف مدیریت زمان عرضه و تنظیم بازار. با وجود این ظرفیت تولید، پرسش مهم آن است که سهم کشاورز از ارزش اقتصادی محصول چقدر است و تولید آن با توجه به محدودیت منابع آبی تا چه اندازه توجیه‌پذیر خواهد بود؟

اقتصاد تولید؛ از هزینه تمام‌شده تا سهم کشاورز از بازار

افشین نصیری، کارشناس اقتصاد کشاورزی، درباره هزینه تولید سیب‌زمینی در شاهرود اظهار کرد: نمی‌توان برای همه مزارع این شهرستان یک هزینه تمام‌شده یکسان در نظر گرفت؛ زیرا هزینه تولید به عواملی مانند قیمت بذر، کود، سم، آب، نیروی کار، ماشین‌آلات، برداشت و حمل‌ونقل وابسته است.

وی افزود: بر اساس برآوردهای منتشرشده در سطح کشور از سوی یکی از اعضای هیئت‌مدیره انجمن ملی سیب‌زمینی ایران در آبان ۱۴۰۵، هزینه تمام‌شده تولید هر کیلوگرم سیب‌زمینی حدود ۴۵ تا ۵۰ هزار تومان اعلام شده است. البته این رقم یک برآورد کشوری است و نمی‌توان آن را بدون بررسی هزینه‌های محلی، مبنای قطعی محاسبه تولید در شاهرود قرار داد.

این کارشناس اقتصاد کشاورزی با اشاره به تأثیر قیمت فروش بر سودآوری کشاورز بیان کرد: اگر قیمت فروش محصول در مزرعه حدود ۴۵ هزار تومان باشد، با توجه به برآورد هزینه تولید، احتمال زیان وجود دارد. فروش با قیمت ۵۰ هزار تومان نیز ممکن است کشاورز را در نقطه سربه‌سر قرار دهد؛ درحالی‌که قیمت‌های ۶۰ تا ۷۰ هزار تومان می‌تواند حاشیه سود اولیه بیشتری ایجاد کند.

نصیری تأکید کرد: این اختلاف قیمت را نباید سود خالص کشاورز تلقی کرد؛ زیرا هزینه‌های جانبی، افت وزن محصول، ضایعات، نگهداری، هزینه تأمین سرمایه و شرایط فروش نیز باید در محاسبه نهایی لحاظ شود.

وی درباره فاصله قیمت محصول از مزرعه تا بازار مصرف گفت: در گزارش‌های منتشرشده در مهر ۱۴۰۵، قیمت فروش سیب‌زمینی در مزرعه حدود ۵۰ تا ۷۰ هزار تومان اعلام شده، درحالی‌که در برخی گزارش‌های بازار تهران قیمت مصرف‌کننده به ۱۲۰ تا ۱۵۰ هزار تومان رسیده است. البته تمام این اختلاف را نمی‌توان به سود واسطه‌ها نسبت داد؛ چراکه جمع‌آوری، حمل‌ونقل، تخلیه، سورتینگ، بسته‌بندی، نگهداری و هزینه‌های عمده‌فروشی و خرده‌فروشی نیز در فاصله قیمت مزرعه تا بازار نقش دارند.

این کارشناس اقتصاد کشاورزی درباره ذخیره‌سازی محصول در انبارهای سنتی نیز اظهار کرد: نگهداری بخشی از محصول می‌تواند به عرضه تدریجی و کاهش فشار فروش در زمان برداشت کمک کند، اما این روش بدون هزینه و ریسک نیست. جوانه‌زنی، پوسیدگی، افت وزن و کیفیت، هزینه انبارداری و خواب سرمایه از جمله عواملی هستند که باید در تصمیم کشاورز برای نگهداری محصول مورد توجه قرار گیرند.

نصیری با اشاره به ضرورت تقویت قدرت فروش کشاورزان افزود: تشکیل تعاونی‌های فروش، تجمیع محصول، درجه‌بندی و بسته‌بندی استاندارد و عقد قرارداد مستقیم با خریداران می‌تواند قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان را افزایش دهد. همچنین فروش سازمان‌یافته به میادین و فروشگاه‌ها و ایجاد ارتباط با صنایع تبدیلی از جمله مسیرهایی است که می‌تواند به کاهش وابستگی کشاورز به فروش محصول خام کمک کند.

وی ادامه داد: فرآوری سیب‌زمینی در قالب محصولاتی مانند خلال منجمد، چیپس، پوره و نشاسته نیز می‌تواند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند؛ البته تحقق این ظرفیت به بررسی بازار، سرمایه‌گذاری، تأمین زیرساخت و توجیه اقتصادی واحدهای فرآوری نیاز دارد.

این کارشناس اقتصاد کشاورزی خاطرنشان کرد: مسئله اصلی در تولید سیب‌زمینی تنها میزان برداشت نیست، بلکه باید مشخص شود چه مقدار از ارزش اقتصادی محصول به تولیدکننده می‌رسد. محاسبه دقیق هزینه تولید، ساماندهی توزیع، مدیریت نگهداری و توسعه فرآوری می‌تواند به بهبود وضعیت اقتصادی کشاورزان کمک کند.

نیاز آبی سیب‌زمینی و ضرورت افزایش بهره‌وری

کسرا هوشمندی، کارشناس آب و زراعت، درباره میزان نیاز آبی سیب‌زمینی در شرایط اقلیمی شاهرود گفت: برای محاسبه آب موردنیاز این محصول باید میان نیاز آبی خالص گیاه، میزان آب تحویلی به مزرعه و مقدار آب مصرف‌شده به ازای تولید هر کیلوگرم محصول تفاوت قائل شد؛ زیرا این شاخص‌ها یکسان نیستند.

وی افزود: نیاز آبی خالص سیب‌زمینی در طول دوره رشد، با توجه به شرایط اقلیمی، زمان کاشت، نوع خاک، رقم مورد استفاده و طول دوره رشد، به‌طور تقریبی بین ۴۵۰ تا ۶۵۰ میلی‌متر برآورد می‌شود. این میزان معادل حدود چهار هزار و ۵۰۰ تا ۶ هزار و ۵۰۰ مترمکعب آب در هر هکتار است.

این کارشناس آب و زراعت ادامه داد: اگر عملکرد محصول را در شرایط شاهرود ۲۰ تن در هکتار در نظر بگیریم، نسبت نیاز آبی خالص به میزان تولید حدود ۲۲۵ تا ۳۲۵ لیتر به ازای هر کیلوگرم سیب‌زمینی خواهد بود. این عدد یک برآورد زراعی است و نباید آن را معادل آب برداشت‌شده از چاه یا ردپای آبی کامل محصول دانست.

هوشمندی با اشاره به امکان افزایش بهره‌وری آب در مزارع سیب‌زمینی اظهار کرد: افزایش عملکرد الزاماً به افزایش متناسب مصرف آب نیاز ندارد. استفاده از بذر سالم و مناسب، تغذیه متعادل گیاه، کنترل علف‌های هرز، مدیریت زمان و مقدار آبیاری و جلوگیری از تنش آبی در مراحل حساس رشد می‌تواند به افزایش محصول به ازای آب مصرفی کمک کند.

وی درباره استفاده از ارقام زودرس رانومی و کلمبا در مزارع الگویی شاهرود بیان کرد: زودرس‌بودن یک رقم به‌تنهایی به معنای کم‌آب‌بر بودن آن نیست. کوتاه‌شدن دوره رشد می‌تواند زمان مواجهه گیاه با گرمای انتهای فصل را کاهش دهد و شرایط مناسب‌تری برای غده‌بندی فراهم کند، اما برای تعیین میزان صرفه‌جویی واقعی آب باید عملکرد و میزان آب مصرفی این ارقام با سایر ارقام در شرایط یکسان مقایسه شود.

این کارشناس آب و زراعت با تأکید بر ضرورت انتخاب روش مناسب آبیاری گفت: روش‌هایی مانند آبیاری قطره‌ای و بارانی در شرایط مناسب می‌توانند به بهبود توزیع آب و کاهش رواناب و نفوذ عمقی کمک کنند؛ اما انتخاب روش آبیاری باید بر اساس نوع خاک، شیب زمین، کیفیت آب، هزینه اجرا و شرایط بهره‌برداری انجام شود و نمی‌توان یک روش را برای همه مزارع مناسب دانست.

هوشمندی استفاده از ابزارهای پایش را نیز ضروری دانست و افزود: بهره‌گیری از رطوبت‌سنج خاک، اطلاعات هواشناسی و داده‌های تبخیر و تعرق می‌تواند به کشاورز کمک کند تا زمان و مقدار آبیاری را دقیق‌تر تعیین کند. همچنین اجرای مزارع الگویی و مقایسه ارقام از نظر میزان آب مصرفی، عملکرد، کیفیت محصول و هزینه تولید، مبنای مناسب‌تری برای تصمیم‌گیری در سطح منطقه فراهم می‌کند.

وی با اشاره به محدودیت منابع آب زیرزمینی تأکید کرد: توسعه سطح زیرکشت محصولات آبی بدون توجه به وضعیت آبخوان و ظرفیت منابع آب منطقه می‌تواند فشار بیشتری بر منابع زیرزمینی وارد کند. ادامه یا توسعه کشت باید با درنظرگرفتن میزان آب قابل برنامه‌ریزی، وضعیت دشت، کیفیت آب و ارزش اقتصادی محصول انجام شود.

این کارشناس آب و زراعت خاطرنشان کرد: افزایش راندمان آبیاری به‌تنهایی تضمین‌کننده کاهش برداشت آب از آبخوان نیست؛ زیرا ممکن است کشاورز پس از کاهش مصرف آب در هر هکتار، سطح زیرکشت را افزایش دهد. بنابراین، معیار اصلی باید کاهش واقعی برداشت آب در مقیاس دشت و افزایش میزان تولید به ازای هر واحد آب باشد.

تولید پایدار؛ پیوند اقتصاد کشاورز و مدیریت آب

آمار تولید سیب‌زمینی در شاهرود نشان می‌دهد این شهرستان از ظرفیت قابل‌توجهی در تولید این محصول برخوردار است؛ به‌طوری‌که ۱۷۵ هکتار از مجموع ۳۱۴ هکتار سطح زیرکشت سیب‌زمینی استان در این شهرستان قرار دارد و بیش از سه‌هزار و ۵۰۰ تن محصول از این سطح برداشت شده است. با این حال، بالا بودن میزان تولید به‌تنهایی نمی‌تواند درباره سودآوری کشت یا پایداری آن در سال‌های آینده قضاوت کند.

از منظر اقتصادی، نبود اطلاعات دقیق و محلی درباره هزینه تمام‌شده، قیمت واقعی فروش و میزان سود خالص کشاورزان، ارزیابی وضعیت این محصول را دشوار می‌کند. برآوردهای کشوری می‌توانند تصویری اولیه از هزینه‌ها ارائه دهند، اما برای شناخت شرایط شاهرود باید اطلاعات واقعی از هزینه بذر، نهاده‌ها، آبیاری، نیروی کار، برداشت و فروش در اختیار باشد.

ذخیره‌سازی بیش از هزار و ۵۰۰ تن سیب‌زمینی در انبارهای سنتی نیز ظرفیتی برای مدیریت عرضه محسوب می‌شود؛ اما میزان موفقیت آن به کیفیت نگهداری، هزینه انبارداری و زمان مناسب فروش بستگی دارد. ساماندهی شبکه توزیع، فروش مستقیم و ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و صنایع تبدیلی می‌تواند در کنار مدیریت انبارها، به افزایش سهم کشاورز از ارزش نهایی محصول کمک کند.

از سوی دیگر، مسئله آب را نمی‌توان جدا از اقتصاد تولید بررسی کرد. برآورد نیاز آبی سیب‌زمینی نشان می‌دهد تولید این محصول به مدیریت دقیق منابع آب وابسته است. بنابراین، استفاده از ارقام سازگار، اصلاح زمان کاشت، پایش رطوبت خاک و مقایسه عملکرد مزارع الگویی باید به‌گونه‌ای دنبال شود که میزان تولید به ازای آب مصرفی افزایش یابد.

در نهایت، آینده کشت سیب‌زمینی در شاهرود به حفظ سطح تولید به هر قیمت وابسته نیست؛ بلکه به توانایی کشاورزان و متولیان بخش کشاورزی در کاهش هزینه‌ها، بهبود بازاررسانی و مدیریت برداشت آب بستگی دارد. پیوند این سه محور می‌تواند زمینه تداوم تولید و حفظ درآمد کشاورزان را در کنار صیانت از منابع آبی منطقه فراهم کند.

انتهای خبر/