به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»، روستای قلعه‌بالا در جنوب شرقی استان سمنان و دروازه منطقه حفاظت‌شده توران، این روزها بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است؛ روستایی که بسیاری آن را نه فقط به‌دلیل بافت پلکانی و طبیعت کویری‌اش، بلکه به‌دلیل نوع رابطه مردمش با محیط‌زیست و حیات‌وحش می‌شناسند.

معرفی قلعه‌بالا به‌عنوان مهم‌ترین گزینه ایران برای حضور در فهرست «بهترین روستاهای گردشگری جهان» از سوی سازمان جهانی گردشگری ملل متحد، تنها یک موفقیت گردشگری نیست؛ بلکه نشانه‌ای از تغییر نگاه جهانی به مفهوم توسعه روستایی است.

امروز در بسیاری از الگوهای جدید توسعه، دیگر صرفاً تعداد گردشگران یا میزان ساخت‌وساز معیار موفقیت نیست؛ بلکه حفظ هویت بومی، پایداری محیط‌زیستی، مشارکت مردم محلی و کیفیت رابطه انسان با طبیعت، به یکی از شاخص‌های اصلی تبدیل شده است.

توسعه‌ای که از دل فرهنگ بومی شکل گرفت

کارشناسان حوزه گردشگری معتقدند یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های قلعه‌بالا، حفظ تعادل میان توسعه گردشگری و هویت محلی است؛ مسئله‌ای که بسیاری از مقاصد گردشگری کشور با آن مواجه هستند.

در برخی مناطق، توسعه گردشگری به تغییر سبک زندگی بومی، تخریب معماری سنتی و فشار بر منابع طبیعی منجر شده، اما قلعه‌بالا تلاش کرده مسیر متفاوتی را تجربه کند؛ مسیری که در آن، طبیعت و فرهنگ محلی بخشی از سرمایه اصلی روستا باقی مانده‌اند.

بافت سنتی روستا، حضور فعال زنان در صنایع‌دستی، آیین‌های بومی و حتی شیوه مواجهه مردم با حیات‌وحش، بخشی از همان ویژگی‌هایی است که امروز مورد توجه نهادهای بین‌المللی قرار گرفته است.

در واقع، آنچه قلعه‌بالا را متمایز می‌کند، فقط یک منظره زیبا یا اقامتگاه‌های بوم‌گردی نیست؛ بلکه نوعی «فرهنگ زیستن» است که هنوز در بخشی از زندگی مردم روستا جریان دارد.

همسایگی با یوزپلنگ؛ از تعارض تا همزیستی

قلعه‌بالا در همسایگی منطقه حفاظت‌شده توران قرار دارد؛ منطقه‌ای که به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های یوزپلنگ آسیایی شناخته می‌شود.

در بسیاری از نقاط جهان، همجواری انسان و حیات‌وحش معمولاً با تعارض، شکار یا تخریب زیستگاه همراه می‌شود؛ اما در قلعه‌بالا، بخشی از فرهنگ محلی بر پایه همزیستی با طبیعت شکل گرفته است.

آیین قدیمی «نذر علوفه» که با مشارکت مردم، به‌ویژه زنان روستا انجام می‌شده، یکی از نمونه‌های همین نگاه است؛ سنتی که طی آن بخشی از درآمد مردم برای تأمین علوفه حیات‌وحش اختصاص پیدا می‌کرد.

کارشناسان معتقدند چنین رفتارهایی، صرفاً یک رسم محلی نیست؛ بلکه نوعی سرمایه فرهنگی محسوب می‌شود که نشان می‌دهد حفاظت از محیط‌زیست، زمانی ماندگار خواهد بود که به بخشی از فرهنگ عمومی جامعه تبدیل شود.

از سوی دیگر، واگذاری بخشی از مراتع برای حمایت از گونه‌های جانوری طعمه یوزپلنگ، نمونه‌ای دیگر از تلاش مردم منطقه برای حفظ تعادل میان زندگی انسانی و حیات‌وحش است؛ موضوعی که امروز در بسیاری از برنامه‌های توسعه پایدار جهان مورد توجه قرار دارد.

ثبت جهانی؛ فرصتی فراتر از گردشگری

اگرچه ثبت احتمالی قلعه‌بالا در فهرست جهانی سازمان گردشگری ملل متحد، می‌تواند به افزایش شناخته‌شدن این روستا و رونق اقتصادی منطقه کمک کند، اما کارشناسان تأکید دارند که اهمیت اصلی این موضوع، فراتر از جذب گردشگر است.

به باور آنان، موفقیت قلعه‌بالا می‌تواند الگویی برای سایر مناطق روستایی کشور باشد؛ الگویی که نشان می‌دهد توسعه، الزاماً به معنای فاصله گرفتن از طبیعت و فرهنگ بومی نیست.

در همین حال، برخی فعالان حوزه گردشگری معتقدند مهم‌ترین چالش پیش‌روی روستاهایی که وارد مسیر جهانی‌شدن می‌شوند، حفظ تعادل میان توسعه و اصالت محلی است؛ چرا که افزایش گردشگر، در صورت نبود مدیریت صحیح، می‌تواند به تغییر هویت فرهنگی و فشار بر منابع طبیعی منجر شود.

مسئله‌ای که حالا درباره قلعه‌بالا نیز اهمیت پیدا می‌کند، این است که توسعه گردشگری در این روستا، همچنان بر پایه همان اصولی ادامه پیدا کند که امروز آن را به گزینه‌ای جهانی تبدیل کرده است.

قلعه‌بالا؛ روایتی متفاوت از توسعه در دل کویر

شاید مهم‌ترین ویژگی قلعه‌بالا این باشد که توسعه را صرفاً در ساخت‌وساز یا افزایش تعداد گردشگران تعریف نکرده است.

در روزگاری که بسیاری از مناطق طبیعی با بحران تخریب محیط‌زیست و فراموشی فرهنگ بومی روبه‌رو هستند، قلعه‌بالا حالا روایتی متفاوت از توسعه را پیش روی ایران گذاشته؛ روایتی که در آن، انسان، طبیعت و فرهنگ محلی هنوز در کنار هم معنا پیدا می‌کنند.

شاید همین همسایگی آرام میان مردم روستا و یوزپلنگ‌های توران، همان چیزی باشد که امروز توجه جهان را به قلعه‌بالا جلب کرده است؛ روستایی که تلاش کرده توسعه را نه در تقابل با طبیعت، بلکه در کنار آن تعریف کند.

انتهای خبر/