به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»؛ استان سمنان در شرایطی با محدودیت منابع آب و آسیب‌پذیری عرصه‌های طبیعی مواجه است که بارش‌های محدود و نامنظم، ضرورت مدیریت رواناب و حفاظت از خاک را دوچندان کرده است.

در چنین شرایطی، آبخیزداری تنها به معنای احداث چند سازه برای کنترل آب‌های سطحی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از اقدامات برای کاهش سرعت رواناب، جلوگیری از فرسایش، افزایش نفوذ آب و حفاظت از ظرفیت طبیعی حوزه‌های آبخیز محسوب می‌شود.

بر اساس اعلام اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان، همزمان با هفته دولت سال ۱۴۰۵، ۳۴ پروژه در حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری استان آماده بهره‌برداری و آغاز عملیات اجرایی شده است.

از این تعداد، ۲۰ پروژه با اعتباری بالغ بر ۴۷۷ میلیارد و ۳۳۱ میلیون ریال به بهره‌برداری می‌رسد و عملیات اجرایی ۱۴ پروژه دیگر با اعتبار ۳۷۶ میلیارد و ۶۶۰ میلیون ریال آغاز خواهد شد. مجموع اعتبار پیش‌بینی‌شده برای این پروژه‌ها نیز ۸۵۳ میلیارد و ۹۹۱ میلیون ریال اعلام شده است.

توسعه طرح‌های آبخیزداری، مدیریت رواناب، کنترل فرسایش و تقویت زیرساخت‌های حفاظت از عرصه‌های طبیعی، از جمله اهداف اعلام‌شده برای این پروژه‌هاست.

اما در یک استان خشک، اهمیت چنین پروژه‌هایی زمانی مشخص می‌شود که بتوان پاسخ داد این اقدامات دقیقاً چه میزان از آب را در حوزه نگه می‌دارند، چقدر از فرسایش خاک جلوگیری می‌کنند و آیا می‌توانند بخشی از فشار واردشده بر منابع آب را کاهش دهند یا خیر.

وقتی بارش کوتاه، رواناب می‌شود

یکی از مسائل مهم در مناطق خشک، فقط کمبود بارندگی نیست؛ فرصت استفاده از همان بارش محدود نیز اهمیت دارد.

بارش‌های کوتاه و شدید می‌توانند به‌سرعت به رواناب تبدیل شوند و از حوزه آبخیز خارج شوند. در این حالت، علاوه بر افزایش خطر سیلاب و فرسایش، بخشی از فرصت نفوذ آب در خاک نیز از دست می‌رود.

آبخیزداری با کاهش سرعت حرکت رواناب و افزایش زمان ماند آب در حوزه، تلاش می‌کند این فرآیند را مدیریت کند. در مناطق مناسب، بخشی از آب می‌تواند به لایه‌های زیرسطحی نفوذ کرده و به تغذیه منابع آب زیرزمینی کمک کند.

از همین‌جا مشخص می‌شود که آبخیزداری برای سمنان فقط یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از برنامه مدیریت آب و خاک استان باشد.

با این حال، نباید از این پروژه‌ها انتظار داشت به‌تنهایی بحران آب را حل کنند. افزایش نفوذ آب زمانی اثر پایدار خواهد داشت که همزمان برداشت از منابع زیرزمینی نیز مدیریت شود.

آبخیزداری درمان کامل بحران آب نیست

مقداد معلمی، کارشناس حوزه منابع طبیعی، آبخیزداری را در استان خشکی مانند سمنان یکی از ابزارهای مهم برای افزایش بهره‌وری از بارش‌های محدود می‌داند.

به گفته او، مسئله فقط کمبود بارندگی نیست؛ بخش مهمی از مشکل، تبدیل بارش‌های کوتاه‌مدت و شدید به رواناب و خروج سریع آب از حوزه است.

معلمی معتقد است عملیات آبخیزداری با کاهش سرعت رواناب، کنترل فرسایش و افزایش زمان ماند آب، می‌تواند نفوذ آب به لایه‌های زیرسطحی و در مناطق مناسب، تغذیه آبخوان‌ها را افزایش دهد.

او در عین حال تأکید می‌کند که آبخیزداری به‌تنهایی بحران آب سمنان را حل نمی‌کند و اگر از یک طرف آب به آبخوان برسد و از طرف دیگر برداشت از چاه‌ها همچنان بیشتر از تغذیه آبخوان باشد، کسری مخزن ادامه خواهد داشت.

این کارشناس منابع طبیعی، آبخیزداری را مکمل مدیریت برداشت و مصرف آب می‌داند و معتقد است این اقدامات نباید جایگزین سیاست‌های مدیریت منابع آب شوند.

معلمی درباره اعتبار ۸۵۳ میلیارد و ۹۹۱ میلیون ریالی ۳۴ پروژه نیز می‌گوید این رقم برای اجرای پروژه‌های اولویت‌دار قابل قبول است، اما در مقایسه با ابعاد مشکلات منابع طبیعی استان، محدود محسوب می‌شود.

به اعتقاد او، نحوه توزیع اعتبار اهمیت زیادی دارد و اگر منابع محدود به حوزه‌هایی اختصاص پیدا کند که بیشترین خطر سیلاب، فرسایش، افت آبخوان و خسارت به زیرساخت‌ها را دارند، اثربخشی سرمایه‌گذاری افزایش خواهد یافت.

او تأکید می‌کند که برای سمنان، اگر قرار باشد تنها یک اولویت انتخاب شود، مدیریت رواناب با هدف افزایش نفوذ و تغذیه آبخوان، همراه با کنترل فرسایش خاک باید در صدر قرار گیرد.

معلمی معتقد است کنترل سیلاب، کاهش فرسایش و تغذیه آبخوان را نمی‌توان از یکدیگر جدا کرد؛ چراکه یک بارش شدید می‌تواند همزمان تهدیدی از نظر سیلاب و فرسایش و فرصتی برای تغذیه منابع آب باشد.

این کارشناس همچنین تأکید دارد که اجرای سازه‌های آبخیزداری به‌تنهایی کافی نیست و باید با احیای پوشش گیاهی، مدیریت مراتع، مدیریت چرا، آبخوانداری و کنترل برداشت از منابع زیرزمینی همراه شود.

به گفته معلمی، اگر پوشش گیاهی ضعیف باشد، مراتع بیش از ظرفیت مورد استفاده قرار گیرند و بهره‌برداری از سرزمین اصلاح نشود، حتی سازه‌های آبخیزداری نیز عمر و اثربخشی محدودی خواهند داشت.

او در نهایت، معیار موفقیت پروژه‌ها را تعداد طرح‌های افتتاح‌شده یا میزان اعتبار هزینه‌شده نمی‌داند و معتقد است باید مشخص شود این پروژه‌ها چه میزان رواناب، رسوب و فرسایش را کاهش داده‌اند، چه مقدار آب به لایه‌های زیرزمینی نفوذ کرده، وضعیت آبخوان‌ها چه تغییری داشته و آیا خسارت سیلاب در پایین‌دست کاهش یافته است یا خیر.

معلمی بر ضرورت ثبت داده‌های هیدرولوژیک و آب زیرزمینی پیش و پس از اجرای پروژه‌ها تأکید دارد و می‌گوید بدون خط پایه و پایش مستمر، نمی‌توان اثر واقعی این سرمایه‌گذاری‌ها را ارزیابی کرد.

آزمون واقعی پروژه‌ها بعد از افتتاح آغاز می‌شود

آنچه از مجموع این دیدگاه‌ها و اطلاعات پروژه‌ها به دست می‌آید، این است که ۳۴ پروژه را نباید صرفاً با تعداد و اعتبار آنها سنجید.

۲۰ پروژه قرار است در هفته دولت به بهره‌برداری برسد و عملیات اجرایی ۱۴ پروژه دیگر آغاز شود؛ اما نتیجه واقعی آنها در روز افتتاح مشخص نخواهد شد.

آزمون اصلی زمانی آغاز می‌شود که این طرح‌ها در برابر بارش‌های واقعی، رواناب، فرسایش و سیلاب قرار بگیرند و بتوان با داده مشخص کرد چه میزان از اهداف پیش‌بینی‌شده محقق شده است.

در واقع، اگر پروژه‌ای برای کنترل رواناب اجرا شده، باید بتوان کاهش رواناب را اندازه‌گیری کرد؛ اگر هدف آن تغذیه منابع زیرزمینی بوده، باید تغییرات قابل سنجش در نفوذ و وضعیت آبخوان وجود داشته باشد و اگر هدف کنترل فرسایش بوده، باید میزان رسوب و فرسایش پیش و پس از اجرای طرح قابل مقایسه باشد.

این نگاه باعث می‌شود معیار ارزیابی از «چند پروژه اجرا شد؟» به «چه تغییری ایجاد شد؟» منتقل شود.

۸۵۳ میلیارد ریال و یک سؤال بزرگ‌تر

۳۴ پروژه منابع طبیعی و آبخیزداری سمنان با مجموع اعتبار ۸۵۳ میلیارد و ۹۹۱ میلیون ریال می‌توانند بخشی از نیاز استان برای حفاظت از آب و خاک را پاسخ دهند، اما قرار نیست به‌تنهایی بار تمام مشکلات منابع طبیعی را به دوش بکشند.

آبخیزداری اگر در کنار مدیریت مصرف و برداشت آب، احیای مراتع، تقویت پوشش گیاهی و حفاظت از منابع زیرزمینی دنبال شود، می‌تواند نقش مؤثرتری در افزایش تاب‌آوری سرزمین داشته باشد.

اما اگر نگاه به آبخیزداری صرفاً به اجرای پروژه‌های سازه‌ای و برگزاری مراسم افتتاح محدود شود، بخش مهمی از ظرفیت این طرح‌ها از دست خواهد رفت.

از این رو، سؤال اصلی درباره ۳۴ پروژه این نیست که چند پروژه افتتاح می‌شود یا چه میزان اعتبار هزینه خواهد شد؛ بلکه باید پرسید این سرمایه‌گذاری در نهایت چه میزان آب و خاک برای سمنان حفظ خواهد کرد.

پاسخ این سؤال نیز نه در هفته دولت و روز افتتاح پروژه‌ها، بلکه در سال‌های بعد و در میان داده‌های آب، خاک، پوشش گیاهی و میزان خسارت‌های طبیعی مشخص خواهد شد.

انتهای خبر/