به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی مرآت ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را نمی‌توان فقط در چند ساعت درگیری خیابانی و سقوط دولت محمد مصدق خلاصه کرد. این واقعه پایان روندی بود که از ملی شدن صنعت نفت آغاز شد و با فشار اقتصادی انگلیس، اختلافات سیاسی داخلی و تغییر نگاه آمریکا به دولت مصدق به نقطه انفجار رسید.

ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۳۰، مناسبات موجود میان ایران و بریتانیا را به چالش کشید. دولت مصدق در پی آن بود که کنترل منابع نفتی را از شرکت نفت انگلیس خارج کند و اختیار بیشتری بر ثروت ملی داشته باشد؛ اقدامی که منافع اقتصادی و راهبردی لندن را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد.

اما بحران به تدریج از اختلاف تهران و لندن فراتر رفت. با روی کار آمدن دولت آیزنهاور در آمریکا، مسئله ایران بیش از گذشته در چارچوب جنگ سرد و نگرانی از گسترش نفوذ شوروی بررسی شد. اسناد رسمی منتشرشده در مجموعه «روابط خارجی ایالات متحده» نیز نشان می‌دهد که آمریکا از مرحله بررسی و سیاست‌گذاری درباره ایران، به برنامه‌ریزی و اجرای عملیات مخفی موسوم به TPAJAX برای سرنگونی دولت مصدق رسید.

حتی یادداشت‌های بعدی دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، از نقش ایالات متحده در بازگرداندن شاه به قدرت و برکناری مصدق سخن می‌گوید.

نفت؛ آغاز بحران، اما نه تمام ماجرا

نفت در مرکز بحران قرار داشت. ملی شدن صنعت نفت، منافع بریتانیا را مستقیماً هدف قرار داده بود و تحریم نفتی و فشارهای اقتصادی، توان دولت مصدق را محدود می‌کرد.

با این حال، اگر ۲۸ مرداد را صرفاً نزاعی بر سر نفت بدانیم، بخش مهمی از واقعیت را نادیده گرفته‌ایم. ایران در یکی از حساس‌ترین مناطق جنگ سرد قرار داشت و نزدیکی جغرافیایی به شوروی، حضور حزب توده و نگرانی آمریکا از گسترش نفوذ کمونیسم، محاسبات واشنگتن را تحت تأثیر قرار می‌داد.

اسناد وزارت خارجه آمریکا نشان می‌دهد که در سال ۱۹۵۳، سیاست واشنگتن درباره ایران همزمان با توجه به وضعیت اقتصادی و نفتی کشور، به مسائل امنیتی و نگرانی‌های مربوط به ثبات سیاسی ایران نیز گره خورده بود. در یکی از اسناد اردیبهشت ۱۳۳۲، حتی درباره وخامت شرایط داخلی ایران و افزایش نگرانی‌های سیاسی و اجتماعی گزارش شده است.

بنابراین، نفت را باید محور اقتصادی بحران دانست، اما جنگ سرد و موقعیت ژئوپلیتیکی ایران نیز در تبدیل بحران نفت به مسئله‌ای امنیتی و سیاسی نقش داشتند.

خطای محاسباتی؛ وقتی آمریکا میانجی دیده شد

یکی از مهم‌ترین نقاط قابل تأمل در ماجرای ۲۸ مرداد، نوع نگاه دولت مصدق به آمریکا بود.

در سال‌های نخست بحران نفت، واشنگتن در مقاطعی تلاش کرده بود میان ایران و انگلیس میانجیگری کند. همین سابقه باعث شد آمریکا برای بخشی از سیاستمداران ایرانی، قدرتی متفاوت از بریتانیا تلقی شود؛ قدرتی که شاید بتواند در برابر فشار لندن نقش متعادل‌کننده داشته باشد.

اما با تغییر دولت آمریکا و ورود دولت آیزنهاور، این محاسبه تغییر کرد. در نهایت، آمریکا و انگلیس به سمت همکاری برای تغییر دولت ایران رفتند و عملیات TPAJAX در دستور کار قرار گرفت. اسناد رسمی آمریکا مجموعه‌ای مستقل از اسناد را به «برنامه‌ریزی و اجرای عملیات TPAJAX، مارس تا اوت ۱۹۵۳» اختصاص داده‌اند.

از این زاویه، یکی از پرسش‌های مهم ۲۸ مرداد این نیست که «آیا آمریکا دخالت کرد؟»؛ اسناد منتشرشده پاسخ روشنی به این موضوع داده‌اند. پرسش مهم‌تر این است که چرا تغییر محاسبات آمریکا به اندازه کافی در محاسبات سیاسی دولت مصدق دیده نشد؟

مسئله، ساده‌لوحی نبود؛ تغییر محاسبات آمریکا دیده نشد

حسین ذاکری، کارشناس تاریخ معاصر و سیاست خارجی، معتقد است یکی از خطاهای محاسباتی دولت مصدق، تفکیک بیش از حد آمریکا از انگلیس و تصور امکان ایفای نقش میانجی از سوی واشنگتن بود؛ با این حال، او این موضوع را به معنای «اعتماد ساده‌لوحانه» به آمریکا نمی‌داند. به گفته ذاکری، این تصور در مقطع دولت ترومن کاملاً بی‌پایه نبود، اما با روی کار آمدن آیزنهاور، شرایط تغییر کرد و ایران بیش از گذشته در چارچوب جنگ سرد، نگرانی از نفوذ شوروی و منافع راهبردی غرب مورد توجه قرار گرفت. از این منظر، خطای اصلی، ناتوانی در پیش‌بینی تغییر محاسبات آمریکا و هم‌گرایی تدریجی واشنگتن و لندن در قبال دولت مصدق بود.

او نفت را یکی از ریشه‌های اصلی بحران می‌داند، اما معتقد است کودتا را نباید صرفاً به مسئله نفت تقلیل داد؛ زیرا نگرانی‌های امنیتی آمریکا، موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و فضای جنگ سرد نیز در تغییر سیاست واشنگتن نقش داشتند. به اعتقاد این کارشناس، در کنار عامل خارجی، وضعیت داخلی ایران نیز اهمیت تعیین‌کننده داشت. اختلاف میان نیروهای سیاسی، فرسایش ائتلاف اولیه نهضت ملی، مشکلات اقتصادی ناشی از تحریم نفتی و افزایش شکاف میان دولت و بخشی از نیروهای سیاسی و اجتماعی، شرایطی ایجاد کرد که مداخله خارجی بتواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد.

ذاکری تأکید می‌کند که در تحلیل ۲۸ مرداد نباید میان عامل خارجی و داخلی یکی را حذف کرد و می‌گوید: «عامل خارجی عملیات را طراحی و هدایت کرد، اما ضعف انسجام داخلی شرایط موفقیت آن را فراهم‌تر کرد.» او در نهایت، مهم‌ترین درس این واقعه را تفکیک میان مذاکره و اعتماد می‌داند؛ به این معنا که تعامل با قدرت‌های بزرگ می‌تواند بخشی از سیاست خارجی باشد، اما منافع حیاتی کشور نباید به حسن نیت یک قدرت خارجی گره بخورد. از نگاه او، سیاست خارجی مؤثر نیازمند شناخت منافع طرف مقابل، حفظ قدرت چانه‌زنی و تقویت قدرت اقتصادی و سیاسی در داخل است.

شکاف داخلی؛ بستری برای مداخله خارجی

یکی از اشتباهات رایج در روایت ۲۸ مرداد، قرار دادن «عامل خارجی» و «عامل داخلی» در برابر یکدیگر است؛ گویی پذیرفتن یکی، دیگری را نفی می‌کند.

در حالی که مداخله خارجی در بسیاری از بحران‌های سیاسی زمانی اثرگذارتر می‌شود که شکاف‌های داخلی وجود داشته باشد.

در ماه‌های منتهی به کودتا، اختلاف میان نیروهای سیاسی افزایش یافته بود. ائتلافی که در جریان نهضت ملی شدن نفت شکل گرفته بود، انسجام نخستین خود را از دست داده و اختلاف میان دولت و برخی نیروهای سیاسی و مذهبی تشدید شده بود.

از سوی دیگر، بحران اقتصادی ناشی از محدود شدن صادرات نفت، فشار اجتماعی را افزایش داده بود. در چنین شرایطی، عملیات خارجی می‌توانست از شکاف‌های موجود استفاده کند.

اسناد منتشرشده درباره TPAJAX نیز نشان می‌دهند که عملیات صرفاً به یک اقدام نظامی محدود نبود و مجموعه‌ای از اقدامات سیاسی و سازمانی برای تغییر دولت در دستور کار قرار گرفته بود.

به همین دلیل، ۲۸ مرداد را باید حاصل برهم‌کنش مداخله خارجی و فرسایش انسجام داخلی دانست؛ نه واقعه‌ای که بتوان آن را تنها با یکی از این دو عامل توضیح داد.

کودتا از قبل آغاز شده بود

تصویر رایج از ۲۸ مرداد، خیابان‌های تهران و حرکت نیروهای نظامی در روز کودتاست؛ اما اسناد تاریخی نشان می‌دهد که عملیات از هفته‌ها قبل وارد مرحله برنامه‌ریزی و اجرا شده بود.

وزارت خارجه آمریکا در مجموعه اسناد تاریخی خود، فاصله مارس تا اوت ۱۹۵۳ را به‌طور مشخص دوره «برنامه‌ریزی و اجرای عملیات TPAJAX» معرفی کرده است.

از سوی دیگر، یادداشت آیزنهاور در اکتبر ۱۹۵۳ نیز نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور آمریکا از نقش مخفی کشورش در برکناری مصدق و بازگشت شاه به قدرت آگاه بوده است.

بنابراین، ۲۸ مرداد را نمی‌توان صرفاً یک انفجار سیاسی ناگهانی دانست؛ بلکه باید آن را نتیجه یک روند چندلایه دانست که در آن فشار اقتصادی، عملیات سیاسی، مداخله اطلاعاتی، اختلافات داخلی و تصمیم قدرت‌های خارجی در کنار یکدیگر قرار گرفتند.

۲۸ مرداد؛ تجربه‌ای که هنوز تمام نشده است

۷۳ سال بعد، اهمیت ۲۸ مرداد فقط در سقوط دولت مصدق خلاصه نمی‌شود. این واقعه به یکی از مهم‌ترین نقاط شکل‌گیری بی‌اعتمادی تاریخی میان ایران و آمریکا تبدیل شد؛ بی‌اعتمادی‌ای که در دهه‌های بعد، در برداشت ایران از رفتار واشنگتن نیز اثر گذاشت.

در عین حال، ۲۸ مرداد یک هشدار داخلی نیز دارد: هیچ مداخله خارجی بدون زمینه داخلی نمی‌تواند به آسانی به نتیجه برسد.

اسناد رسمی آمریکا اکنون به اندازه کافی نشان می‌دهند که واشنگتن در سرنگونی دولت مصدق نقش داشته است؛ بنابراین بحث امروز دیگر صرفاً اثبات اصل مداخله نیست، بلکه فهم سازوکار آن اهمیت دارد.

تجربه ۲۸ مرداد نشان می‌دهد که استقلال سیاسی تنها با ایستادگی در برابر قدرت خارجی حفظ نمی‌شود؛ انسجام داخلی، قدرت اقتصادی، شناخت منافع بازیگران خارجی و پرهیز از محاسبات خوش‌بینانه نیز بخشی از امنیت ملی هستند.

از همین منظر، درس ۲۸ مرداد نه انزواست و نه قطع مذاکره با جهان؛ بلکه شناخت این واقعیت است که مذاکره بدون قدرت، آسیب‌پذیر و اعتماد بدون شناخت منافع طرف مقابل، پرهزینه است. استقلال زمانی پایدار می‌ماند که یک کشور بتواند همزمان با جهان تعامل کند و سرنوشت منافع حیاتی خود را به تصمیم قدرت‌های دیگر گره نزند.

انتهای خبر/